Bí ẩn núi Non Nước ở Ninh Bình nơi có “Bảo tàng thơ trên đá” độc bản Việt Nam

Núi Non Nước, hòn non bộ kỳ vĩ bên dòng sông Vân

Núi Non Nước (tên cổ là Dục Thúy Sơn) từ lâu đã trở thành biểu tượng của vùng đất địa linh nhân kiệt Ninh Bình. Nằm ở ngã ba giao nhau giữa sông Vân và sông Đáy, ngọn núi như một hòn non bộ khổng lồ mà tạo hóa đã khéo léo sắp đặt giữa lòng đô thị.

Trong hệ thống "Tứ đại danh sơn" của thành phố Ninh Bình xưa, Dục Thúy Sơn đứng vị trí trang trọng nhất, không chỉ bởi vẻ đẹp non nước hữu tình mà còn bởi vị thế địa - chính trị quan trọng.

Ngược dòng lịch sử, núi Non Nước là một tiền đồn quan trọng nằm ở cửa ngõ phía Đông của kinh đô Hoa Lư xưa. Dưới thời Nguyễn, nơi đây còn được chọn làm địa điểm đặt thành cổ Ninh Bình.

Để lên được đỉnh núi, du khách phải bước qua hàng chục bậc gạch đá mòn dấu chân thời gian. Trên đỉnh, không gian bỗng mở ra bằng phẳng, rợp bóng cây xanh với những lầu đón gió (vọng lâu), nơi du khách có thể thả hồn vào thiên nhiên, ngắm nhìn toàn cảnh phường, xã ở Ninh Bình và dòng sông uốn lượn.

Cái tên "Dục Thúy Sơn" (nghĩa là ngọn núi tắm mình trong dòng nước xanh trong) do Danh sĩ Trương Hán Siêu - Thái phó triều Trần đặt tên. Chính ông cũng là người đầu tiên đặt nền móng cho "văn hóa khắc đá" tại đây bằng bài thơ lưu bút tích vào vách núi, mở đầu cho một dòng chảy thi ca kéo dài suốt 7 thế kỷ.

“Bảo tàng văn học trên đá” độc bản tại Việt Nam

Nếu coi Ninh Bình là một pho sử liệu khổng lồ thì núi Non Nước chính là chương đặc sắc nhất về di sản tư liệu. Hiếm có nơi nào trên dải đất hình chữ S lại sở hữu mật độ văn khắc dày đặc và có giá trị nghệ thuật cao như nơi này.

Theo nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng - Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử tỉnh Ninh Bình: “Thơ khắc kín sườn non, đỉnh núi. Thơ khắc dọc đường lên, lối xuống, cả trên vách đá chênh vênh soi xuống dòng Vân - Đáy êm đềm. Nơi đây thực sự là một bảo tàng thơ trên đá độc đáo nhất Việt Nam”.

Hiện nay, núi Non Nước đang lưu giữ 43 văn bia ma nhai (văn bản khắc trực tiếp trên vách đá). Trong đó, có 37 bản văn khắc Hán Nôm trải dài liên tục từ thời Trần đến đầu thế kỷ XX. Đây là một con số ấn tượng, chứng minh cho sức sống mãnh liệt của dòng chảy văn hóa dân tộc.

Ngay từ chân núi, du khách đã có thể bắt đầu hành trình chiêm ngưỡng những tác phẩm nghệ thuật này. Những chữ Hán, chữ Nôm được tạc sâu vào đá, có nơi 3-4 bài khắc liền nhau tạo thành một bức vách văn chương.

Có những bài thơ nằm ở vị trí hiểm trở, cheo leo, thách thức cả thời gian và sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Các thể loại thơ tại đây vô cùng phong phú, từ tứ tuyệt, ngũ ngôn đến thất ngôn bát cú, nội dung không chỉ tả cảnh, tả tình mà còn gửi gắm những triết lý nhân sinh quan sâu sắc của người xưa về nhân tình thế thái.

Nơi hội tụ của những bậc đế vương và tao nhân mặc khách

Dục Thúy Sơn từ xưa đã là điểm dừng chân không thể bỏ qua của các vị hoàng đế, vương hầu và những đại văn hào mỗi khi có dịp kinh lý qua vùng đất này. Vẻ đẹp "cảnh tiên nơi cõi tục" ấy đã khiến họ không thể cầm lòng mà "buộc thuyền, vịn cây, leo núi, tức cảnh sinh tình" đề thơ tạc đá.

Danh sách những tác giả để lại bút tích tại Dục Thúy Sơn giống như một "bảng vàng" của lịch sử văn học Việt Nam qua các triều đại.

Thời Trần: Nổi bật nhất là bia "Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký" do Trương Hán Siêu soạn năm 1343, một trong những ma nhai có giá trị đặc biệt bậc nhất Việt Nam. Bên cạnh đó là bia "Thánh chỉ" của Thượng hoàng Trần Minh Tông khắc năm 1349.

Thời Lê sơ và Lê Trung Hưng: Các vị vua anh minh như Lê Thánh Tông, Lê Hiển Tông cùng các danh sĩ như Nguyễn Trãi, Phạm Sư Mạnh, Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm... đều để lại những vần thơ hào sảng.

Thời Nguyễn: Vua Tự Đức và các thi sĩ lớn như Nguyễn Khuyến, Ninh Tốn... tiếp nối truyền thống, làm phong phú thêm kho tàng văn học trên vách đá.

Hệ thống văn khắc này không chỉ là những bài thơ thuần túy mà còn là nguồn sử liệu, văn liệu vô cùng quý giá. Chúng ghi lại các sự kiện lịch sử quan trọng, những tư tưởng về tôn giáo (đặc biệt là sự giao thoa Tam giáo: Nho - Phật - Lão), đồng thời là minh chứng sống động cho nghệ thuật thư pháp và cách sử dụng chữ húy qua các thời kỳ.

Di sản Quốc gia đặc biệt và khát vọng vươn tầm thế giới

Năm 1962, núi Non Nước đã được công nhận là Di tích danh thắng cấp Quốc gia. Đến năm 2019, với những giá trị tự thân vô giá, nơi đây đã chính thức được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia đặc biệt.

Tuy nhiên, giá trị của Dục Thúy Sơn không chỉ dừng lại ở danh hiệu trong nước. Dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu, đây là một kho tàng di sản tư liệu có giá trị toàn cầu.

Hệ thống văn bia tại đây phản ánh quá trình giao lưu văn hóa, tư tưởng xuyên suốt gần 700 năm. Mỗi bản khắc là một "độc bản", không thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới.

Ông Trương Đình Tưởng khẳng định, với 43 văn bia ma nhai hiện còn, núi Non Nước xứng đáng được mệnh danh là "Bảo tàng văn học Việt Nam trên đá độc bản duy nhất". Những giá trị đa diện này chính là cơ sở vững chắc để Ninh Bình hướng tới việc đề nghị công nhận Dục Thúy Sơn là Di sản tư liệu và Di sản thiên nhiên - văn hóa của nhân loại.

Giá trị đặc biệt của hệ thống văn khắc tại núi Non Nước mang tính liên tục kéo dài gần 1.000 năm, đặc biệt tập trung từ thời Trần đến thời Nguyễn. Các bài thơ ngự chế, văn bia đều là bản gốc, duy nhất, hội tụ tinh hoa thư pháp và văn học bác học qua nhiều thế kỷ. Đặc biệt, đây là minh chứng cho các sự kiện thăng trầm của đất nước gắn liền với cửa ngõ kinh thành xưa.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị của "Bảo tàng thơ trên đá" tại núi Non Nước không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa tỉnh Ninh Bình mà còn là niềm tự hào của cả dân tộc. Để mỗi khi du khách bước chân lên những bậc đá của Dục Thúy Sơn, họ không chỉ thấy núi, thấy sông, mà còn thấy cả một dòng chảy trí tuệ của cha ông đang cuộn trào trong từng nét chữ tạc vào vách đá ngàn năm.

×