Bị Mỹ bủa vây chiến tranh và trừng phạt vì sao nền kinh tế Iran vẫn không sụp đổ ?

Hàng triệu người dân trên khắp Iran đang phải vật lộn để mưu sinh và sinh tồn, nhưng nền kinh tế đầy khó khăn của đất nước vẫn còn lâu mới sụp đổ bất chấp năm tháng chiến tranh với Mỹ.

Quốc gia rộng lớn và giàu tài nguyên với hơn 92 triệu dân này đã phát triển một nền kinh tế nội địa tương đối đa dạng đối với một nước xuất khẩu dầu mỏ lớn, khi chính quyền trong nhiều thập kỷ dựa vào sự tự cung tự cấp để đối phó với các lệnh cấm vận kinh tế khắc nghiệt và sự đối đầu với Mỹ, Israel và phương Tây.

Nông nghiệp sử dụng nhiều nước, công nghiệp chế tạo và dịch vụ đã làm giảm sự phụ thuộc hoàn toàn vào dầu mỏ, trong khi các hoạt động chuyển dầu bất hợp pháp, thương mại xuyên biên giới, mạng lưới hàng hải và một thị trường lao động phi chính thức rộng lớn đã giúp nền kinh tế duy trì khả năng phục hồi.

Tuy nhiên, người dân đã phải trả giá rất đắt khi phải gánh chịu phần lớn áp lực. Hơn một thập kỷ bị trừng phạt toàn diện, cùng với hai cuộc chiến tranh kể từ tháng 6 năm ngoái, các cuộc biểu tình trên toàn quốc khiến hàng nghìn người thiệt mạng và một số lần nhà nước áp đặt lệnh tắt internet trong năm qua, chỉ khiến việc kiếm sống và có triển vọng tương lai trở nên khó khăn hơn.

'Một cách sống tốn kém'

Nhà kinh tế học về phúc lợi xã hội Hadi Kahalzadeh cho biết ông định nghĩa sự sụp đổ là nạn đói và việc nhà nước mất khả năng trả lương cho người lao động và cung cấp các dịch vụ cơ bản. Theo nghĩa đó, nền kinh tế chưa sụp đổ.

“Và tôi không nghĩ rằng sự kết hợp giữa chiến tranh, phong tỏa và trừng phạt, dù gây đau đớn đến đâu, sẽ giúp chúng ta đạt được mục tiêu đó trong thời gian ngắn,” nhà nghiên cứu không thường trú tại Viện Quincy và nghiên cứu viên tại Trung tâm Phát triển Toàn cầu và Bền vững của Đại học Brandeis ở Massachusetts nói với Al Jazeera.

Sự kết hợp đó đã đẩy lạm phát lên khoảng 90%, với một trong những tỷ lệ lạm phát thực phẩm cao nhất thế giới, khiến giá của nhiều mặt hàng thiết yếu như thịt, trứng và dầu ăn tăng hơn gấp ba lần trong năm qua, trong khi tiền lương lại nhanh chóng tụt hậu.

Hàng nhập khẩu cũng liên tục trở nên đắt đỏ hơn khi đồng nội tệ tiếp tục giảm xuống mức thấp kỷ lục so với đồng đô la Mỹ, trong khi việc đóng cửa eo biển Hormuz sau khi chiến tranh Mỹ-Israel bùng nổ vào cuối tháng Hai đã ngăn chặn nguồn cung mới.

Ông Kahalzadeh cho biết, việc các cú sốc kinh tế thường được hấp thụ thông qua lạm phát và mất giá tiền tệ giúp duy trì một số động lực nhập khẩu và sản xuất, nhờ đó hàng hóa luôn có sẵn trên kệ nhưng lại khiến giá cả ngày càng tăng cao.

“Điều đó giúp hệ thống tiếp tục hoạt động, nhưng lại đẩy trực tiếp gánh nặng chi phí lên vai các hộ gia đình", ông Kahalzadeh nói. “Sau đó, nhà nước cố gắng giảm bớt gánh nặng đó bằng các khoản trợ cấp tiền mặt và hỗ trợ tài chính. Đó là một cách tốn kém để tồn tại, nhưng nó giúp tránh được sự sụp đổ.”

Mức lương tối thiểu hàng tháng dưới 100 đô la và chính phủ cung cấp trợ cấp tiền mặt hàng tháng cùng phiếu mua hàng điện tử cho các mặt hàng thiết yếu, tổng cộng thêm vài đô la nữa.

Người phát ngôn chính phủ Fatemeh Mohajerani cho biết trong một cuộc họp báo hôm 28/7 rằng, chính phủ đã chậm trễ chi trả cho các cửa hàng được chỉ định trong chương trình phiếu giảm giá. Tuy nhiên, các cửa hàng vẫn chưa nhận được tiền vì một số ngân hàng lớn vẫn bị gián đoạn hoạt động hơn một tháng sau khi chính quyền cho biết họ đã phải đối mặt với các cuộc tấn công mạng lớn.

Bà cũng nhấn mạnh thiệt hại về cơ sở hạ tầng do Mỹ gây ra trong đợt ném bom mới nhất hồi đầu tháng này, cho biết 12 cây cầu và 2 đường hầm đã bị trúng bom, và một phần sản lượng khí đốt tự nhiên cũng như năng lực sản xuất điện của Iran đã bị gián đoạn. Bà Mohajerani cho rằng đây là một “thành tựu đáng kể” thể hiện quyết tâm của chính phủ khi các ngành công nghiệp sản xuất sẽ chỉ bị mất điện hai ngày mỗi tuần, thay vì ba ngày như dự kiến ​​trước đó.

Hàng tỷ đô la chưa được hoàn trả

Một báo cáo năm 2025 của Viện Chiến lược Hưu trí Saba, một tổ chức tư vấn trực thuộc quỹ hưu trí nhà nước của Iran, cho biết rằng trong khi chỉ hơn 30% người Iran sống dưới mức nghèo khổ cách đây 5 năm, thì tỷ lệ này dự kiến ​​đã đạt 45% trong năm nay - và vẫn đang tiếp tục tăng.

Mohammad Reza Farzanegan, giáo sư Kinh tế Trung Đông tại Đại học Philipps-Universitat Marburg của Đức, cho biết “tham nhũng tràn lan” làm giảm năng suất, làm suy yếu các thể chế và trọng dụng các mối quan hệ chính trị thay vì hiệu quả là mối đe dọa nội bộ nghiêm trọng nhất đối với nền kinh tế Iran.

Thu nhập từ dầu mỏ đã cho phép chính phủ che giấu một số thiếu sót và trì hoãn hậu quả. Nhưng chúng cũng khuyến khích việc trục lợi và sự phụ thuộc quá mức vào nhà nước, điều này đã làm suy yếu khu vực tư nhân và làm giảm động lực cho đổi mới và đầu tư dài hạn, ông nói với Al Jazeera.

“Các hộ gia đình giảm tiêu dùng, các doanh nghiệp trì hoãn đầu tư và người lao động có trình độ học vấn cao cân nhắc việc di cư. Nền kinh tế vẫn tiếp tục hoạt động, nhưng phải trả giá bằng sự thu hẹp của tầng lớp trung lưu, sự hình thành vốn thấp hơn, các dịch vụ công cộng yếu kém hơn và niềm tin vào tương lai giảm sút”, Farzanegan cho biết.

Ông Zabihollah Khodaeian, người đứng đầu Tổ chức Thanh tra Tổng hợp của Iran, cho biết trên truyền hình nhà nước hôm Chủ nhật rằng một số "người được ủy thác" do các cơ quan chức năng cao nhất của Iran, bao gồm cả Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, chỉ định để thu hồi tiền thu được từ việc bán dầu thô và các sản phẩm khác bị trừng phạt, đã "phản bội" đất nước và chiếm đoạt tiền cho riêng mình.

Ông cho biết những người được gọi là người ủy thác hiện đang nắm giữ ít nhất 11 tỷ đô la, trong đó 1,6 tỷ đô la đã bị "sử dụng sai mục đích".

Ông cho biết một số người vẫn đang bị giam giữ tại Iran, trong khi những người khác đã bỏ trốn, bao gồm một người đã biển thủ hơn 200 triệu đô la. Tuy nhiên, vị quan chức này không nêu tên bất kỳ thủ phạm nào hoặc nói gì về việc liệu sẽ có hậu quả pháp lý nào đối với những người đã bổ nhiệm các thủ phạm làm người được ủy thác hay không.

Ông Khodaeian cũng cho biết có hơn 20.000 nhà xuất khẩu theo luật phải hồi hương 94 tỷ euro (gần 107 tỷ đô la) lợi nhuận xuất khẩu về nước, nhưng đã không thực hiện. Trong số đó có 225 cá nhân giấu tên với mỗi người có cam kết ngoại tệ hơn 50 triệu euro (gần 57 triệu đô la).

Người dân Iran ngày càng nghèo đi.

Kahalzadeh, một nhà kinh tế học về phúc lợi xã hội, cho biết các lệnh trừng phạt kéo dài đã hoàn toàn định hình lại cấu trúc kinh tế xã hội của Iran.

“Năm 2011, tầng lớp trung lưu chiếm đa số dân số. Ngày nay, họ đã trở thành thiểu số. Đồng thời, những người từng là thiểu số, người nghèo và những người dễ bị nghèo đói, hiện chiếm khoảng 70% dân số”, ông nói và cho rằng xu hướng này sẽ tiếp tục.

Tại thủ đô Tehran và nhiều thành phố, làng mạc trên khắp cả nước, điều đó có nghĩa là thịt và sữa biến mất khỏi khẩu phần ăn của các hộ gia đình, các phương pháp điều trị y tế bị trì hoãn, tiền thuê nhà bị trả chậm và nhiều khoản lương không đủ sống trong vài ngày, chứ đừng nói đến vài tuần.

“Ngay cả khi lạm phát giảm xuống hoặc kinh tế tăng trưởng trở lại, thiệt hại cũng sẽ không biến mất nhanh chóng. Một khi các gia đình mất đi tiền tiết kiệm, tài sản, sức khỏe, cơ hội giáo dục và cảm giác an toàn của tầng lớp trung lưu, việc xây dựng lại chúng sẽ mất nhiều năm”, ông Kahalzadeh cho biết.

Iran và Mỹ tiếp tục liên lạc thông qua các trung gian hòa giải và phần lớn đã đình chỉ các hành động quân sự, nhưng xung đột hiện đã lan sang Biển Đỏ và Biển Caspi trong khi căng thẳng vẫn ở mức cao tại eo biển Hormuz.

Ông Farzanegan thuộc Đại học Philipps-Universitat Marburg cho biết, với các lệnh trừng phạt và mối đe dọa xung đột vẫn còn hiện hữu, chỉ riêng các cải cách kinh tế trong nước không thể tạo ra sự phục hồi bền vững.

Ông Farzanegan nói: “Ngay cả khi hệ thống chính trị tồn tại, nền kinh tế có thể vẫn lâm vào tình trạng ốm yếu kinh niên”. Ông nói thêm rằng quan hệ kinh tế với Trung Quốc, Nga và các nước láng giềng có thể mang lại khoảng thời gian tạm thời để thở nhưng không thể thay thế hoàn toàn các mối quan hệ quốc tế.

“Do đó, chính sách kinh tế quan trọng nhất là giảm thiểu rủi ro địa chính trị thông qua ngoại giao. Nếu không có môi trường ổn định, nền kinh tế Iran có thể tiếp tục tồn tại, nhưng sẽ khó có cơ hội phục hồi thực sự".

×