Biến rơm thành phân hữu cơ: Mảnh ghép then chốt trong bức tranh lúa giảm phát thải ở Đồng bằng sông Hồng

Khi rơm rạ không còn là gánh nặng, mà là tài nguyên

Nhiều năm nay, cứ đến vụ gặt, người trồng lúa ở Đồng bằng sông Hồng lại loay hoay với câu hỏi cũ: xử lý rơm rạ thế nào cho nhanh, cho gọn. Phần lớn chọn cách đốt ngay trên đồng, phần còn lại bỏ mặc cho mưa nắng làm mục. Cả hai cách đều để lại hệ lụy.

Theo Ông Nguyễn Văn Hiếu, chuyên gia tư vấn của IRRI Việt Nam, người trực tiếp vận hành mô hình ủ phân tại Nghĩa Sơn, phân tích: rơm bị ngập nước lâu ngày trên đồng sẽ phân hủy yếm khí, sinh ra lượng lớn khí metan - một trong những tác nhân gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp nhiều lần CO2; còn thói quen đốt đồng thì vừa lãng phí một nguồn hữu cơ quý, vừa trực tiếp thải khí ô nhiễm ra không khí.

Đây là một trong những nút thắt lớn của canh tác lúa vùng Đồng bằng sông Hồng hiện nay: chi phí nhân công và vật tư đầu vào ngày một tăng, trong khi việc đốt rơm rạ sau thu hoạch vẫn diễn ra phổ biến, vừa gây lãng phí tài nguyên hữu cơ vừa làm gia tăng phát thải khí nhà kính.

Giải pháp mà IRRI chuyển giao cho VAG Group không quá phức tạp về nguyên lý, nhưng đòi hỏi quy mô và độ chính xác mà lao động thủ công không thể đáp ứng. Theo đó rơm sau khi thu gom được nghiền, phối trộn với chất thải chăn nuôi theo tỷ lệ dao động 25-30% để đạt tỷ lệ carbon/nitơ tối ưu cho quá trình phân hủy. Trong lúc đảo trộn, máy đồng thời phun men vi sinh thấm đều vào luống ủ, giúp rút ngắn đáng kể thời gian ủ so với cách làm truyền thống. "Với một luống ủ 40-50 tấn thế này thì sức người không thể nào đảo trộn nổi. Công nghệ máy đảo trộn kết hợp men vi sinh chính là điều kiện để làm được ở quy mô lớn", ông Hiếu nói.

Theo tính toán của ông Hiếu, cứ 1 tấn nguyên liệu đầu vào sẽ thu được khoảng 700 kg phân hữu cơ thành phẩm. Còn theo ông Phạm Quang Trường, Tổng Giám đốc VAG Group, ở quy mô 1 ha canh tác, lượng rơm thu gom được dao động 4-5 tấn, và qua xử lý có thể cho ra tới 3-4 tấn phân hữu cơ, như vậy có thể thấy nguồn phân hữu cơ tạo ra đủ dồi dào để quay trở lại phục vụ chính đồng ruộng đã sinh ra rơm.

Giảm phân bón, tăng độ phì, và một vòng tuần hoàn khép kín

Giá trị của phân hữu cơ từ rơm, theo các chuyên gia, không nằm ở việc thay thế hoàn toàn phân hóa học mà ở vai trò cải tạo đất. Ông Hiếu lý giải, đất được bổ sung đủ chất hữu cơ sẽ giúp cây trồng hấp thụ dinh dưỡng vô cơ hiệu quả hơn, từ đó giảm được lượng phân hóa học cần bón. Thực tế tại một số mô hình đã triển khai ở Đồng bằng sông Hồng, việc dùng phân hữu cơ từ rơm cho cây khoai, cây lạc đã giúp giảm 20-30% lượng phân bón, đồng thời chất lượng nông sản được đánh giá ngon hơn so với canh tác dùng phân hóa học. Một hiệu ứng phụ khác cũng được ghi nhận đó là khi đất được cải tạo bằng hữu cơ, các loài thiên địch có lợi quay trở lại đồng ruộng, giúp giảm tần suất phun thuốc bảo vệ thực vật.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Quang Trường cho biết VAG Group đang xây dựng một vòng tuần hoàn khép kín ngay trên diện tích canh tác của mình: rơm sau thu hoạch được thu gom toàn bộ, xử lý thành phân hữu cơ, một phần bón trả lại cho vụ lúa tiếp theo, phần còn lại phục vụ vụ màu xen canh như khoai tây, khoai lang. Nhờ cách làm này, hệ số quay vòng sử dụng trên cùng một diện tích đất được nâng lên 2-3 lần trong năm, kéo theo cả doanh thu lẫn hiệu quả sử dụng đất của nông dân đều tăng.

Với nông dân trực tiếp tham gia mô hình, hiệu quả trước hết là bài toán chi phí. Ông Trần Quốc Toản, nông dân xã Nghĩa Sơn, tính toán mỗi sào lúa có thể tiết giảm khoảng 100.000 đồng nhờ giảm lượng phân bón hóa học và không còn phải xử lý rơm rạ tồn dư như trước (phải đốt, hoặc để mục gây ô nhiễm). "Nếu trước đây có muốn làm cũng không làm được vì không có máy móc. Giờ có mô hình thế này, bà con rất ủng hộ, vì bà con sẽ có phân bón lại ruộng nhà mình, giảm được chi phí thì đương nhiên ai cũng đồng tình", ông Toản chia sẻ, đồng thời bày tỏ mong muốn được hỗ trợ hoặc liên kết với đơn vị cung cấp máy móc để có thể chủ động sản xuất phân hữu cơ đều đặn qua các mùa vụ, giống như mô hình dịch vụ máy cấy hiện nay.

Mắt xích trong một chuỗi giải pháp đồng bộ, không đứng riêng lẻ

Việc xử lý rơm rạ thành phân hữu cơ không phải là giải pháp đơn lẻ, mà được VAG Group và IRRI đặt trong một gói kỹ thuật đồng bộ mang tên 4 Đúng - 4 Tăng (4Đ4T), gắn với công nghệ gieo sạ hàng kết hợp vùi phân (mDSR-FDP).

Theo IRRI giải pháp này đã được thử nghiệm qua vụ Xuân 2026 tại ba địa phương Hưng Yên, Ninh Bình và Hải Phòng, cho kết quả rất khả quan: chi phí áp dụng công nghệ - đã gồm một lần vùi phân ban đầu - chỉ khoảng 60.000 đồng/sào, thấp hơn 6 lần so với chi phí cấy truyền thống (có thể lên tới 180.000 đồng/sào); lượng giống giảm hơn 30% so với sạ lan; lượng phân đạm giảm hơn 30%; tổng chi phí sản xuất giảm hơn 25%; trong khi lợi nhuận bình quân đạt khoảng 21 triệu đồng/ha, cao hơn đáng kể so với cấy hay sạ lan, vốn nhiều khi chỉ hòa vốn.

TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia khoa học cao cấp của IRRI, người trực tiếp theo dõi mô hình nhận định: công nghệ sạ hàng vùi phân đã chứng minh được khả năng thay thế phương thức truyền thống ngay cả trong điều kiện thời tiết bất lợi của miền Bắc. Ông cũng nhấn mạnh, phần xử lý rơm rạ thành phân hữu cơ chính là bước "tiến thêm một nấc" của mô hình, hướng tới nông nghiệp tuần hoàn xanh. Quy trình được thiết kế chuyên biệt để tối ưu độ pH, tỷ lệ carbon/nitơ và hệ vi sinh vật, giúp rút ngắn thời gian ủ và đảm bảo dòng vi sinh vật có lợi trong phân thành phẩm đủ khỏe để ức chế một số mầm bệnh trong đất khi bón trở lại cho lúa và rau màu.

Ông Nguyễn Sinh Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình, cho biết qua hai vụ triển khai tại địa phương, mô hình đã giúp năng suất lúa tăng khoảng 20%, đồng thời giảm rõ rệt chi phí và công lao động. Hội đồng nhân dân tỉnh Ninh Bình cũng đã ban hành nghị quyết hỗ trợ nông dân sử dụng đất lúa, trong đó có nội dung hỗ trợ sử dụng các loại phân bón hữu cơ, một bước đi được ông Tiến đánh giá là nền tảng để tiếp tục hoàn thiện chính sách đồng bộ hơn trong thời gian tới.

Cần doanh nghiệp dẫn dắt, cần chính sách theo kịp để nhân rộng

Mô hình đã chứng minh được hiệu quả, nhưng để nhân rộng ra toàn vùng Đồng bằng sông Hồng thì vẫn còn không ít rào cản, mà lớn nhất là quy mô sản xuất manh mún.

Ông Phạm Quang Trường dẫn chứng, phần lớn hộ nông dân phía Bắc chỉ canh tác 2-3 sào, chưa đến 1.000 m² mỗi hộ, trong khi để cơ giới hóa việc thu gom, ủ và thương mại hóa phân hữu cơ hiệu quả, cần diện tích tập trung đủ lớn. Như tại Nghĩa Sơn với quy mô khoảng 70 ha, có thể sản xuất khoảng 100 tấn phân hữu cơ mỗi vụ. Vì vậy, theo ông Trường, vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp trong việc liên kết với hợp tác xã, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung là điều kiện tiên quyết để công nghệ có thể lan tỏa, thay vì chỉ dừng ở quy mô thí điểm.

Ông Hồ Xuân Hùng, Chủ tịch Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, người trực tiếp thị sát mô hình, đánh giá đây là bước đi khắc phục được mâu thuẫn lớn nhất của nông nghiệp Việt Nam hiện nay là ruộng đất manh mún trong khi thị trường đòi hỏi quy mô lớn. Ông cũng lưu ý, đây không phải lần đầu người nông dân Việt Nam làm phân từ rơm rạ, cách làm này từng phổ biến từ những năm 1960, nhưng điểm khác biệt căn bản của mô hình VAG là ứng dụng công nghệ vi sinh và cơ giới hóa, thay vì ủ vôi hay ủ lẫn trong chuồng trại theo cách truyền thống.

Tuy vậy, để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư dài hơi vào lĩnh vực vốn nhiều rủi ro như nông nghiệp, ông Hồ Xuân Hùng cho rằng cần sớm có chính sách cụ thể hơn, đặc biệt là cơ chế xác nhận mô hình nông nghiệp xanh để doanh nghiệp có thể tiếp cận tín dụng xanh. Hiện Chính phủ đã có chủ trương cho vay lãi suất ưu đãi khoảng 2%, nhưng tiêu chí công nhận "nông nghiệp xanh" vẫn chưa rõ ràng, khiến nhiều doanh nghiệp tự công bố tiêu chuẩn của mình mà chưa chắc được hưởng ưu đãi.

Từ một điểm sáng đến một đề án quốc gia

Theo TS. Nguyễn Văn Hùng, việc nhân rộng mô hình xử lý rơm rạ và canh tác giảm phát thải không tách rời khỏi lộ trình chung mà Việt Nam đang theo đuổi, trong đó có Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp và các chương trình lúa phát thải thấp do Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng cho cả nước.

So với các quốc gia đang phát triển khác, Việt Nam hiện vẫn ở giai đoạn xây dựng mô hình thí điểm và khung chính sách, cơ chế mua bán tín chỉ carbon từ lúa gạo cũng chưa hoàn toàn mang tính thương mại. Nhưng theo ông, triển vọng của hướng đi này không chỉ nằm ở khoản thu từ tín chỉ carbon trong tương lai, mà ở chính hiệu quả trước mắt: giảm lao động nặng nhọc, giảm chi phí đầu vào, giảm thuốc bảo vệ thực vật và nâng cao chất lượng nông sản - những lợi ích mà người nông dân có thể cảm nhận ngay từ vụ mùa hiện tại.

Đối với tỉnh Ninh Bình, đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường khẳng định mô hình tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo Nông nghiệp Xanh của VAG Group là bước đi cụ thể trong lộ trình thực hiện Đề án sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt của tỉnh, và kỳ vọng chuỗi liên kết này sẽ tiếp tục lan tỏa sang các địa bàn khác.

Về phía doanh nghiệp, ông Phạm Quang Trường cho biết VAG Group đã đặt các điểm trình diễn công nghệ tương tự tại nhiều vùng sinh thái khác nhau, từ Nam Định, Vĩnh Phúc đến Thanh Hóa với định hướng phát triển ra khắp cả nước, chứ không giới hạn ở Đồng bằng sông Hồng hay Trung du miền núi phía Bắc.

Mô hình biến rơm thành phân hữu cơ của VAG Group tại xã Nghĩa Sơn (Ninh Bình), không chỉ là những con số phần trăm giảm phát thải hay tăng năng suất, mà là hình ảnh một cọng rơm - thứ từng bị coi là phế phẩm, thậm chí là nguồn gây ô nhiễm sau mỗi mùa gặt, nay được nhìn nhận lại như một tài nguyên có thể định giá, định lượng và tái đầu tư trở lại cho chính mảnh ruộng đã sinh ra nó. Đó cũng chính là logic cốt lõi của kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp: không có gì bị bỏ đi, chỉ có những giá trị chưa được khai thác đúng cách.

×