Bổ sung MTTQ Việt Nam vào diện thí điểm luật sư công: Góp phần nâng cao chất lượng kiểm tra giám sát

Bổ sung MTTQ Việt Nam là phù hợp với Hiến pháp và pháp luật hiện hành

Bộ Tư pháp đang soạn thảo văn bản trình kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết thí điểm chế định luật sư công ở 8 bộ ngành và 10 tỉnh, thành. Thời gian thí điểm từ ngày 01/10/2026 đến hết ngày 30/9/2028.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, rất cần thiết có thí điểm luật sư công tại Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam (MTTQ Việt Nam) và các tổ chức chính trị xã hội Trung ương…

Trao đổi với PV Dân Việt, luật sư Tạ Ngọc Toàn – Phó Chủ nhiệm Đoàn luật sư tỉnh Phú Thọ cho biết, việc Bộ Tư pháp đề xuất bổ sung MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị xã hội Trung ương vào phạm vi thí điểm chế định luật sư công là một bước điều chỉnh chính sách có tính chiến lược, phản ánh nhận thức ngày càng đầy đủ về vai trò pháp lý của các thiết chế đại diện xã hội trong hệ thống chính trị.

Nếu như việc thí điểm tại một số bộ, ngành và địa phương – nơi trực tiếp ban hành và thực thi chính sách công thì việc mở rộng sang MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội cho thấy cách tiếp cận đã chuyển từ quản trị hành chính thuần túy sang quản trị xã hội dựa trên pháp quyền. Trong đó năng lực pháp lý không chỉ phục vụ quyền lực nhà nước, mà còn phục vụ cơ chế giám sát, phản biện và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của Nhân dân.

Theo quy định của Hiến pháp và pháp luật hiện hành, MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên có vai trò giám sát hoạt động của cơ quan Nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ công chức, tham gia xây dựng pháp luật; đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, tham gia hòa giải, giải quyết mâu thuẫn trong xã hội; tập hợp, phản ánh ý kiến và kiến nghị của cử tri.

Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt động phản biện xã hội nhiều khi vẫn thiên về chính trị – xã hội mà chưa thật sự dựa trên lập luận pháp lý chuyên sâu, đặc biệt đối với dự thảo luật có nội dung kỹ thuật cao; chính sách liên quan đến đất đai, đầu tư, môi trường, các chương trình an sinh xã hội quy mô lớn, các vấn đề có nguy cơ phát sinh tranh chấp tập thể.

Việc có luật sư công tham gia hỗ trợ sẽ giúp nâng cao chất lượng lập luận pháp lý trong phản biện, tăng tính thuyết phục của kiến nghị, giúp ý kiến của MTTQ Việt Nam và đoàn thể có giá trị thực tiễn cao hơn trong quá trình tiếp thu, chỉnh lý chính sách.

Theo Phó Chủ nhiệm Đoàn luật sư tỉnh Phú Thọ, các tổ chức chính trị xã hội Trung ương như Công đoàn, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên… thường xuyên tiếp nhận phản ánh liên quan đến tranh chấp lao động; thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư, tiếp cận chính sách an sinh xã hội, quyền của phụ nữ, trẻ em, quyền lợi của người yếu thế trong xã hội… Trong nhiều trường hợp, các kiến nghị mang tính xã hội nhưng lại cần xử lý bằng công cụ pháp lý chuyên sâu.

Việc bố trí luật sư công trong hệ thống MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội sẽ hỗ trợ đánh giá tính hợp pháp của chính sách tác động đến nhóm xã hội cụ thể, tham gia tư vấn pháp luật cho các chương trình hỗ trợ cộng đồng, tham gia hòa giải các tranh chấp mang tính tập thể, góp phần phòng ngừa xung đột xã hội thông qua tư vấn pháp lý sớm, giúp giảm áp lực cho hệ thống tố tụng và góp phần ổn định xã hội từ gốc.

Một hạn chế trong thực tiễn phản biện xã hội hiện nay là nhiều ý kiến mới dừng ở mức kiến nghị định tính, chưa đi sâu phân tích tính hợp hiến, tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tác động pháp lý dài hạn, khả năng phát sinh tranh chấp hoặc trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Bởi vậy, nếu có luật sư công trong hệ thống MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội có thể hỗ trợ xây dựng các báo cáo phản biện theo chuẩn mực pháp lý hiện đại, bao gồm phân tích rủi ro pháp lý của chính sách; đánh giá tính tương thích với điều ước quốc tế; dự báo nguy cơ tranh chấp; kiến nghị phương án sửa đổi mang tính kỹ thuật páp lý cụ thể.

"Như vậy phản biện xã hội được nâng tầm về chất lượng pháp lý, quá trình xây dựng chính sách sẽ trở nên khoa học và hiệu quả hơn", luật sư Toàn cho hay.

Từ phân tích trên, luật sư Toàn cho rằng, việc bổ sung MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị xã hội Trung ương vào phạm vi thí điểm luật sư công có ý nghĩa không chỉ về mặt kỹ thuật pháp lý mà còn về thiết kế thể chế. Nếu luật sư công chỉ tập trung trong các cơ quan hành chính, mô hình có thể thiên về bảo vệ lợi ích quản lý Nhà nước.

Khi luật sư công đồng thời hỗ trợ các tổ chức thực hiện chức năng giám sát xã hội, hệ thống sẽ hình thành một cơ chế cân bằng hơn, góp phần nâng cao chất lượng kiểm soát quyền lực, hạn chế rủi ro ban hành chính sách chưa phù hợp thực tiễn, tăng tính minh bạch trong hoạt động công, củng cố niềm tin của xã hội vào quá trình xây dựng chính sách.

Thí điểm trước ở 8 Bộ và 10 địa phương: 4 vấn đề cần làm rõ

Trong khi đó, luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) cho biết, ở góc độ nghề luật, đây là một đề xuất đáng chú ý và không nên nhìn theo lối đơn giản là mở thêm một ngạch nghề.

Bản chất của dự thảo là Nhà nước muốn hình thành một lực lượng chuyên trách xử lý các công việc pháp lý phức tạp để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, nhất là trong các vụ kiện hành chính, tranh chấp đầu tư, thương mại, công pháp quốc tế và các vụ việc khiếu nại, tố cáo kéo dài.

Dự thảo cũng cho thấy mục tiêu rất rõ đó là xây dựng đội ngũ có chất lượng nhưng không làm phát sinh biên chế, đồng thời thí điểm trước ở 8 Bộ và 10 địa phương có nhu cầu thực tế cao.

Luật sư Hoàng Hà đánh giá đề xuất này có cơ sở thực tiễn. Bởi, nhiều cơ quan Nhà nước hiện nay có nhu cầu bảo vệ lợi ích công trong các tranh chấp ngày càng chuyên sâu nhưng đội ngũ pháp chế nội bộ không phải lúc nào cũng đủ kỹ năng tranh tụng và xử lý hồ sơ vụ việc ở chuẩn nghề luật sư.

Dự thảo xác định khá rộng phạm vi công việc của luật sư công như tham gia tố tụng với tư cách luật sư hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, tư vấn pháp lý cho cơ quan Nhà nước, đại diện giải quyết tranh chấp trong nước và quốc tế, tham gia thi hành án dân sự và án hành chính.

Vì vậy, nếu tổ chức tốt, đây có thể là bước nâng chất năng lực pháp lý của khu vực công nhất là ở các vụ việc lớn, có yếu tố quốc tế và tác động ngân sách.

Nhưng theo vị luật sư, vấn đề lớn nhất không nằm ở chỗ có nên có luật sư công hay không. Vấn đề nằm ở thiết kế chế định này có giữ được chuẩn mực nghề luật sư hay không. Về bản chất nghề nghiệp, nghề luật sư phải gắn với tính độc lập trong nhận định pháp lý, kỹ năng tranh tụng và trách nhiệm nghề nghiệp rất rõ.

Khi dự thảo mở rộng đối tượng sang cả cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan công an, sĩ quan quân đội và cán bộ doanh nghiệp Nhà nước lại cho phép một nhóm được đào tạo rút gọn hoặc miễn đào tạo rồi bồi dưỡng tối thiểu 176 giờ trước khi được cấp chứng chỉ hành nghề, thì câu hỏi đặt ra là chuẩn đầu vào, chuẩn hành nghề và chuẩn độc lập nghề nghiệp sẽ được bảo đảm đến đâu?

Từ phân tích trên, luật sư Hoàng Hà cho rằng hướng đi đúng là có thể thí điểm nhưng phải làm rõ bốn vấn đề sau. Một là, chỉ giao luật sư công bảo vệ lợi ích công và lợi ích hợp pháp của Nhà nước trong phạm vi luật định, không mở sang những việc có thể xung đột với chức năng tố tụng, điều tra, truy tố, xét xử.

Hai là, chuẩn đào tạo, sát hạch, cấp chứng chỉ và kỷ luật nghề nghiệp phải đủ nghiêm, không nên tạo cảm giác có lối tắt vào nghề.

Ba là, phải quy định rõ cơ chế độc lập chuyên môn khi đưa ra ý kiến pháp lý, kể cả với người đang ở trong hệ thống hành chính hoặc lực lượng vũ trang.

Bốn là, sau thời gian thí điểm phải tổng kết bằng tiêu chí đo được như hiệu quả bảo vệ lợi ích công, chất lượng tranh tụng, mức độ tiết kiệm chi phí thuê ngoài và mức độ tương thích với Luật Luật sư sửa đổi.

Theo dự thảo Nghị quyết, luật sư công là cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Công an nhân dân, sĩ quan Quân đội nhân dân, cán bộ thuộc doanh nghiệp Nhà nước được cơ quan có thẩm quyền cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư để thực hiện các hoạt động có tính chất pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước theo quy định của pháp luật. Luật sư công không bao gồm viên chức đang thực hiện trợ giúp pháp lý.

Dự thảo Nghị quyết dự kiến thí điểm luật sư công được thực hiện tại các cơ quan, Uỷ ban nhân dân các tỉnh, thành phố, gồm: Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Quảng Ninh, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đồng Nai, Bắc Ninh.

Các quy định của Nghị quyết định được áp dụng cơ quan, địa phương thực hiện thí điểm; người là luật sư công; cơ quan sử dụng, quản lý luật sư cộng; cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

×