Bổ sung nguồn lực cho các địa phương còn yếu nguồn thu

Giảm chênh lệch vùng miền

Theo Bộ Tài chính, cơ chế phân chia nguồn thu thuế Giá trị gia tăng (Thuế GTGT) gắn với nơi sản xuất hàng hóa, dịch vụ, cùng với việc phân chia các khoản thu khác đã bước đầu tạo điều kiện cho các địa phương tự cân đối nguồn thu tại chỗ, giảm phần phải hỗ trợ từ NSTW (Đến năm 2025 có 6/34 địa phương đã tự cân đối được ngân sách).

Thuế GTGT thu từ hàng nhập khẩu NSTW hưởng 100% đã đóng góp một phần giúp NSTW giữ vai trò chủ đạo và có nguồn thu để thực hiện hoàn thuế GTGT theo quy định.

Một số địa phương nơi các doanh nghiệp đăng ký trụ sở hoặc có cơ sở sản xuất, cơ sở thu thuế GTGT lớn đã thực hiện điều tiết thuế GTGT về NSTW, qua đó cho phép Trung ương có thêm nguồn lực để hỗ trợ các địa phương khó khăn thông qua các khoản bổ sung cân đối hoặc bổ sung có mục tiêu từ NSTW.

Tuy nhiên, vẫn còn một số tồn tại, vướng mắc, thuế GTGT thu từ hàng hóa sản xuất, dịch vụ trong nước là một trong những khoản thu lớn trong tổng thu NSNN.

Dù là khoản thu phân chia, nhưng chỉ có 18/63 địa phương (trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh) và 6/34 địa phương (sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh) có phân chia một phần số thu này với NSTW, các địa phương còn lại hưởng 100% số thu, trong khi NSTW đảm bảo toàn bộ nhu cầu chi hoàn thuế GTGT (giai đoạn 2021-2025, số hoàn thuế GTGT chiếm khoảng 25,7% tổng số thu thuế GTGT, NSTW chi hoàn thuế GTGT trung bình khoảng 160 nghìn tỷ đồng/năm).

Việc phân chia thuế GTGT cho các địa phương căn cứ vào nơi sản xuất là chưa phù hợp do thuế GTGT là thuế gián thu, người tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ cuối cùng chịu thuế GTGT, nên việc phân chia thuế GTGT phải gắn với sức mua của người tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ cuối cùng.

Nếu tiếp tục phân chia thuế GTGT như quy định hiện hành thì nguồn thu thuế GTGT chủ yếu tập trung vào các tỉnh, thành phố nơi các doanh nghiệp đăng ký trụ sở hoặc có cơ sở sản xuất lớn như TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hải Phòng, Đồng Nai..

Các tỉnh miền núi, Tây Nguyên, có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn gần như không có cơ sở sản xuất kinh doanh lớn nên nguồn thu từ thuế GTGT không lớn. Trong khi người dân tại các địa phương này vẫn tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ do các địa phương khác sản xuất, cung cấp; đồng thời phân chia tổng số thu thuế GTGT giữa NSTW và NSĐP (bao gồm cả số hoàn thuế) là chưa phù hợp. Việc này sẽ làm gia tăng sự chênh lệch phát triển vùng miền.

Từ thực tế nêu trên, Bộ Tài chính đang xây dựng Dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định các nguyên tắc, tiêu chí phân chia thuế GTGT cho từng địa phương.

Cải thiện năng lực tài chính cho nhiều địa phương

Theo Tờ trình của Bộ Tài chính, số phân bổ với các địa phương sẽ dựa trên 3 tiêu chí gồm dân số, diện tích tự nhiên và GRDP đầu người. Bộ Tài chính cho rằng, việc chuyển sang áp dụng phương án phân chia theo nguyên tắc, tiêu chí và định mức mới tạo ra sự thay đổi rõ rệt trong cơ cấu phân chia số thu GTGT giữa các địa phương, thể hiện xu hướng điều chỉnh phân chia để phản ánh đúng bản chất kinh tế của sắc thuế. Theo đó, không tập trung nguồn thu thuế GTGT tại nơi sản xuất.

Bộ Tài chính cho biết, thuế GTGT là thuế gián thu, nguồn thu thực tế phát sinh từ hành vi mua sắm và sử dụng hàng hóa, dịch vụ của người dân và tổ chức trên từng địa bàn.

Do đó, việc phân chia nguồn thu thuế GTGT theo các tiêu chí dân số, diện tích, GRDP bình quân đầu người giúp nguồn thu phân bổ công bằng hơn, không tập trung nguồn thu tại các đô thị lớn (nơi tập trung số lượng lớn doanh nghiệp sản xuất công nghiệp, trung tâm phân phối, trụ sở kê khai thuế của các tập đoàn) mà phân bổ nguồn thu thuế GTGT cho địa bàn nơi diễn ra tiêu dùng cuối cùng.

Theo tính toán, nhiều địa phương thuộc khu vực trung du, miền núi và một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long như Điện Biên, Cao Bằng, Lai Châu, Lạng Sơn, Sơn La, Tuyên Quang, Đồng Tháp, Cà Mau… có mức tăng thu GTGT được hưởng từ 0,6 lần đến trên 3 lần so với phân chia như hiện nay.

Việc tăng nguồn thu này sẽ góp phần cải thiện năng lực tài chính của nhóm địa phương còn hạn chế về nguồn thu tại chỗ, tạo dư địa để mở rộng đầu tư phát triển, cải thiện hạ tầng thiết yếu, đảm bảo yêu cầu an sinh xã hội và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng.

Ở chiều ngược lại, phương án phân chia mới dẫn đến điều chuyển số thu GTGT NSĐP được hưởng tại một số địa phương nơi tập trung nhà máy sản xuất, trung tâm phân phối hoặc trụ sở kê khai thuế như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Hưng Yên, Bắc Ninh, Khánh Hòa, Tây Ninh sang các địa phương theo sức mua của người tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ cuối cùng… với mức điều chỉnh phổ biến từ 0,3 lần đến 0,6 lần.

Tuy nhiên, việc điều chỉnh nguồn thu từ sắc thuế này không ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cân đối ngân sách của các địa phương. Đồng thời cơ chế phân chia thuế GTGT được thiết kế theo nguyên tắc chia sẻ lợi ích và rủi ro giữa NSTW và NSĐP trên phạm vi cả nước.

Về cơ bản, tác động của phương án mới không phải làm giảm năng lực tài chính của các địa phương có quy mô thu lớn, mà chủ yếu là tái cơ cấu phân chia nguồn thu giữa các địa phương theo hướng hợp lý hơn, phản ánh chính xác hơn bản chất của nguồn thu và nhu cầu chi, mức độ phát triển của từng địa bàn.

Phương án này giúp tăng cường khả năng tự đảm bảo chi của các địa phương khó khăn, trong khi các địa phương động lực vẫn tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt tăng trưởng thông qua cơ chế điều tiết và phân bổ lại nguồn lực phù hợp.

×