Bộ trưởng Bộ Công an đầu tiên - người không mang cấp hàm

Đồng chí Trần Quốc Hoàn, tên khai sinh là Nguyễn Trọng Cảnh, sinh ngày 23/1/1916, tại vùng đất Nam Trung, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An (nay là xã Thiên Nhẫn), cái nôi của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, đồng chí Trần Quốc Hoàn trưởng thành từ truyền thống văn hóa, cách mạng của quê hương xứ Nghệ.

Sớm được giác ngộ lý tưởng của Đảng, khi mới 14 tuổi, đồng chí đã tham gia phong trào Học sinh phản đế, dấn thân vào con đường cách mạng đầy gian khổ nhưng vô cùng cao cả, hiến dâng trọn đời mình cho độc lập dân tộc và hạnh phúc của Nhân dân. Trải qua hơn nửa thế kỷ hoạt động cách mạng, được Đảng tin cậy giao phó nhiều trọng trách đặc biệt quan trọng trong những thời khắc hết sức cam go, đồng chí Trần Quốc Hoàn đã để lại nhiều dấu ấn sâu đậm trong tiến trình lịch sử cách mạng Việt Nam.

Ông là một trong những học trò ưu tú, trung thành và gần gũi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thời là người đặt nền móng xây dựng hệ thống lý luận và tổ chức của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam.

Trong lịch sử hình thành và phát triển của lực lượng Công an nhân dân, cố Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn được xem là người đã dành trọn cuộc đời để kiến tạo, rèn luyện và bảo vệ "lá chắn thép", "thanh bảo kiếm" của Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Từ những ngày đầu gian khó của cách mạng cho đến giai đoạn xây dựng Nhà nước sau hòa bình, dấu ấn tư duy, tổ chức và nhân cách của ông in đậm trong từng bước phát triển của ngành.

Năm 1942, tại nhà tù Sơn La, nơi được xem là "địa ngục trần gian" của chế độ thực dân, đồng chí Trần Quốc Hoàn cùng nhiều chiến sĩ cộng sản kiên trung như Văn Tiến Dũng, Hoàng Tùng, Nguyễn Lương Bằng, Trần Huy Liệu, Tô Hiệu… đã biến chốn lao tù thành trường học cách mạng. Trong điều kiện gông cùm xiềng xích, tinh thần đấu tranh không những không bị khuất phục mà còn được tôi luyện bền bỉ hơn.

Với vai trò Bí thư Chi bộ nhà tù Sơn La, đồng chí Trần Quốc Hoàn đã lãnh đạo tổ chức chính trị trong khám đường, giữ vững tinh thần đoàn kết, chủ động tranh thủ thời cơ lịch sử khi "hợp tác" với Pháp để chồng Nhật, thoát khỏi lao tù. Tháng 3/1945, trong bối cảnh đặc biệt, Chi ủy do ông đứng đầu đã tổ chức giải thoát thành công gần 200 cán bộ tù chính trị, không tốn một viên đạn, kịp thời trở về với phong trào cách mạng đang dâng cao.

Thoát khỏi tù đày, đồng chí Trần Quốc Hoàn dấn thân ngay vào thực tiễn kháng chiến. Tại mặt trận Thủ đô, ông cùng các đồng chí Võ Nguyên Giáp, Vương Thừa Vũ trực tiếp chỉ đạo chuẩn bị lực lượng, tổ chức chiến đấu trong 60 ngày đêm lịch sử tại Liên khu I. Chính ông là người chỉ đạo cho nổ nhà máy điện Yên Phụ, phát đi hiệu lệnh mở đầu toàn quốc kháng chiến tối 19/12/1946. Trong những ngày chiến sự ác liệt, ông nhiều lần trực tiếp vào trận địa, thăm hỏi, động viên cán bộ, chiến sĩ, tiếp thêm tinh thần chiến đấu cho lực lượng "quyết tử để Tổ quốc quyết sinh".

Năm 1949, trên cương vị Bí thư Đặc khu ủy Hà Nội, đồng chí Trần Quốc Hoàn chuyển hướng hoạt động, đề xuất chủ trương xây dựng tổ chức quần chúng trong lòng địch. Ông nhấn mạnh quan điểm mang tính chiến lược: Mọi cán bộ Đảng, chính quyền, đoàn thể, quân sự, công an đều phải làm công tác quần chúng. Dưới sự chỉ đạo của ông, các hoạt động rải truyền đơn, phá hoại cơ sở địch, triệt phá nội gián được tiến hành đồng bộ. Ông cũng thành lập Ban địch tình, tiền thân của hệ thống phân tích tình báo sau này, và trực tiếp tham gia chỉ đạo nhiều hoạt động quan trọng.

Năm 1952, Bộ Chính trị quyết định điều động đồng chí Trần Quốc Hoàn làm Giám đốc Nha Công an Trung ương. Trên cương vị này, ông chỉ đạo thành công chuyên án TN25 - vụ gián điệp biệt kích lớn nhất thời kháng chiến chống Pháp, góp phần làm tan rã mạng lưới GCMA và đóng góp quan trọng vào chiến thắng Điện Biên Phủ.

Từ năm 1953, đồng chí Trần Quốc Hoàn giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Công an trong gần 3 thập niên (đến năm 1980). Đây là giai đoạn ông đặt nền móng căn bản cho tổ chức, lý luận và nghiệp vụ của lực lượng Công an nhân dân hiện đại. Đồng chí đặc biệt coi trọng giáo dục chính trị tư tưởng, kiên định nguyên tắc lấy dân làm gốc, xem đây là nền tảng cho mọi hoạt động bảo vệ an ninh. Phương châm "Thức cho dân ngủ ngon, gác cho dân vui chơi" được đồng chí xác định là lý tưởng phục vụ xuyên suốt của toàn lực lượng.

Dưới sự chủ trì của đồng chí, Hội nghị Công an toàn quốc lần thứ VII đã rút ra 7 kết luận cốt lõi về nghiệp vụ, đặt nền tảng cho học thuyết an ninh quốc gia Việt Nam. Đồng chí cũng tham mưu cho Trung ương ban hành nhiều văn kiện quan trọng như Chỉ thị 64-CT/TW năm 1954, Nghị quyết số 40 năm 1962, nhằm nâng cao toàn diện tổ chức, trang bị, nghiệp vụ và tư tưởng chính trị của lực lượng Công an nhân dân.

Không chỉ chú trọng tổ chức và con người, Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn còn là người sớm nhìn thấy vai trò của kỹ thuật trong công tác an ninh. Ông là người đầu tiên xác lập và xây dựng lực lượng kỹ thuật nghiệp vụ Công an nhân dân, từ thu thập thông tin vô tuyến đến phản gián điện đài. Công trình Phương Đông hoàn thành năm 1962 trở thành cơ sở kỹ thuật hiện đại bậc nhất khu vực thời điểm đó, góp phần quan trọng vào việc nắm địch, đánh địch trên cả 2 miền.

Năm 1972, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ đang ở giai đoạn khốc liệt, đồng chí Trần Quốc Hoàn ký quyết định thành lập Ban Máy tính trực thuộc Bộ Công an. Đây được xem là mốc son mở đầu cho tư duy số hóa hoạt động an ninh quốc gia. Từ những thiết bị sơ khai, ngành Công an bắt đầu xây dựng kho dữ liệu nghiệp vụ đầu tiên, đặt nền móng cho lực lượng công nghệ thông tin sau này.

Xuyên suốt sự nghiệp, Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn kiên định tư tưởng lấy dân làm gốc. Ông cho rằng Công an không thể chỉ là lực lượng chuyên trách, mà phải dựa vào dân, gắn bó với dân, từ đó hình thành thế trận an ninh nhân dân rộng khắp. Hàng triệu cộng tác viên, tổ tự quản, mạng lưới "tai mắt nhân dân" được xây dựng từ thôn, bản đến đô thị, trở thành nền tảng bền vững trong giữ gìn an ninh trật tự.

Trên mặt trận bảo vệ an ninh nội bộ, đồng chí đặc biệt nhấn mạnh nhiệm vụ giữ vững Đảng từ bên trong. Đồng chí Trần Quốc Hoàn là người xây dựng hệ thống bảo vệ chính trị nội bộ đồng bộ, khoa học, vừa bảo vệ cán bộ trung thành, vừa kiên quyết đấu tranh với những kẻ đội lốt cách mạng. Những nguyên tắc ấy đến nay vẫn được kế thừa trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng.

Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất, đồng chí Trần Quốc Hoàn chủ động đề xuất chuyển giao thế hệ, lui về vai trò cố vấn, nhà lý luận. Những năm cuối đời, ông dành nhiều tâm huyết tổng kết thực tiễn, viết báo cáo, góp ý chiến lược, tham gia đào tạo cán bộ, tiếp tục truyền lửa cho các thế hệ sau.

Đồng chí từ trần năm 1986. Trong niềm tiếc thương sâu sắc, nhiều cán bộ Công an gọi ông bằng cái tên giản dị: "ông cụ của ngành". Phát biểu trong điếu văn, cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh khẳng định đồng chí Trần Quốc Hoàn có công lớn trong việc lãnh đạo, xây dựng lực lượng Công an nhân dân trở thành đội quân vũ trang cách mạng trung thành, góp phần giữ vững an ninh chính trị và trật tự xã hội.

Hôm 18/1, tại lễ khai mạc triển lãm "Đồng chí Trần Quốc Hoàn - Cuộc đời và sự nghiệp", Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an, nhấn mạnh, triển lãm trưng bày hơn 850 tài liệu, hiện vật và hình ảnh quý giá, được tuyển chọn công phu, khoa học, phản ánh toàn diện, sinh động và chân thực cuộc đời hoạt động cách mạng, quá trình lãnh đạo, chỉ đạo và những cống hiến đặc biệt xuất sắc của đồng chí Trần Quốc Hoàn đối với sự nghiệp cách mạng.

"Mỗi tư liệu, mỗi hiện vật, mỗi hình ảnh không chỉ là chứng tích lịch sử, mà còn là bài học sâu sắc về lý tưởng, bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ và tinh thần phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân", đồng chí Bộ trưởng Lương Tam Quang nhấn mạnh.

Đại tướng Lương Tam Quang bày tỏ mong muốn, thông qua triển lãm, cán bộ, chiến sĩ Công an và các tầng lớp nhân dân có dịp ôn lại truyền thống vẻ vang của lực lượng công an nhân dân; tiếp tục học tập và làm theo tấm gương của đồng chí Trần Quốc Hoàn, kiên định mục tiêu, lý tưởng cách mạng; không ngừng rèn luyện phẩm chất, nâng cao năng lực, xây dựng lực lượng công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.

×