Bót Catinat – "Lò sát sanh Nam Kỳ" khét tiếng của Pháp, nơi được mệnh danh "địa ngục trần gian" với chiến sĩ cách mạng

Tòa nhà mang số 164 đường Đồng Khởi hiện là trụ sở Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, từng được gọi bằng cái tên khiến nhiều người bị ám ảnh: Bót Catinat.

Trong gần ba thập niên từ năm 1917 đến năm 1945, đây là một đầu mối quan trọng của bộ máy cảnh sát và mật thám thuộc địa tại Nam Kỳ. Những người bị tình nghi tham gia phong trào yêu nước, hoạt động cộng sản hoặc chống chính quyền thực dân thường bị đưa về đây để khai thác, lập hồ sơ trước khi chuyển sang Khám Lớn Sài Gòn, nhà tù Côn Đảo hay những nơi giam giữ khác.

Bót Catinat không phải nhà tù theo nghĩa pháp lý và quy mô như Khám Lớn Sài Gòn. Tuy nhiên, với hệ thống phòng tạm giam, xà lim, nơi thẩm vấn và những phương thức tra khảo tàn bạo, địa điểm này đã trở thành một “ngục trần gian” trong ký ức của nhiều chiến sĩ cách mạng từng bị bắt giữ.

Từ công sở tài chính thành trung tâm mật thám

Bót Catinat tọa lạc tại số 164 đường Catinat, nay là đường Đồng Khởi, phường Sài Gòn, TP.HCM. Con đường dài hơn 600m nối khu vực Nhà thờ Đức Bà với bờ sông Sài Gòn từng được coi là bộ mặt của đô thị thuộc địa, tập trung nhiều cơ quan quyền lực, khách sạn, nhà hàng và cửa hiệu sang trọng. Tên đường Catinat được chính quyền thực dân đặt từ năm 1865, thay cho tên đường số 16 trước đó.

Công trình tại số 164 được xây dựng kiên cố từ năm 1881. Các tư liệu lịch sử cho thấy nơi đây đã trải qua nhiều lần thay đổi công năng. Trong những năm đầu thế kỷ XX, tòa nhà lần lượt được sử dụng làm cơ sở thu thuế địa phương, thu thuế đặc biệt, ngân khố và kho bạc của chính quyền Nam Kỳ. Từ năm 1917, sau khi trụ sở kho bạc mới được xây dựng trên đại lộ Charner, nay là đường Nguyễn Huệ, công trình số 164 Catinat được bố trí cho cơ quan cảnh sát và mật thám thuộc địa.

Việc thay đổi công năng từ một cơ quan tài chính thành trung tâm cảnh sát, mật thám không chỉ diễn ra bên trong tòa nhà. Theo các nhà nghiên cứu, công trình cũng được điều chỉnh về kiến trúc nhằm tạo nên dáng vẻ uy nghiêm, biểu thị quyền lực của bộ máy cai trị.

Mặt đứng của tòa nhà mang phong cách tân cổ điển Pháp, với các hàng cột giả, gờ chỉ chạy ngang, cửa sổ cao và những khoảng thông thoáng phù hợp khí hậu nhiệt đới. Cuộc cải tạo khi chuyển sang chức năng trụ sở cảnh sát và mật thám khiến kiến trúc trở nên bề thế, khép kín và có phần đáng sợ hơn. Từ một nơi quản lý tiền bạc, tòa nhà biến thành không gian kiểm soát con người, điều tra mạng lưới cách mạng và trấn áp mọi hoạt động bị chính quyền thực dân coi là nguy hiểm.

Tên gọi “Bót Catinat” dần phổ biến trong dân chúng. “Bót” là cách gọi quen thuộc đối với đồn cảnh sát hoặc trụ sở lực lượng an ninh thời thuộc địa, còn “Catinat” bắt nguồn từ tên con đường nơi công trình tọa lạc. "Từ năm 1917 đến năm 1945 nơi đây được gọi là "lò sát sanh Nam Kỳ", giai đoạn hai là từ năm 1945 đến năm 1954 được ví "địa ngục trần gian".

“Địa ngục” bên cạnh "thiên đàng"

Sự tương phản lớn nhất của Bót Catinat nằm ở vị trí của nó. Bên ngoài tòa nhà là một trong những khu vực đẹp và sang trọng nhất Sài Gòn: Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Thành phố, những hàng cây, khách sạn, cửa hiệu và dòng người qua lại. Nhưng chỉ cách cảnh quan phồn hoa ấy một lớp tường là các phòng giam chật hẹp, phòng thẩm vấn và những con người đang chịu đựng đòn roi.

Một số tài liệu ghi nhận Bót Catinat từng có hầm sâu dưới mặt đất cùng các xà lim lớn, nhỏ. Người bị bắt thường bị tách biệt, không biết ngày đêm, không biết tình hình bên ngoài. Từ những căn phòng kín, khoảng trời mà tù nhân nhìn thấy chỉ còn là một ô vuông nhỏ. Nhà cách mạng, nhà văn Trần Bạch Đằng từng gọi đó là “ông trời ở Catinat vuông vức”.

Do Bót Catinat nằm gần Nhà thờ Đức Bà, người dân Sài Gòn từng chua chát ví von rằng kế bên “thiên đàng” là “địa ngục”. Trong hồi ký, nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình - người từng bị giam và thẩm vấn tại đây năm 1951, cũng nhớ về sự đối lập ấy. Bà kể bót nằm ngay đầu đường Catinat, con đường sang trọng nhất thành phố, trước mặt là Nhà thờ Đức Bà, nhưng từ các phòng biệt giam và nơi tra tấn, người tù vẫn nghe tiếng chuông vọng đến sau những trận đòn khủng khiếp.

Mắt xích trong bộ máy đàn áp trên toàn Đông Dương

Từ năm 1917, Bót Catinat trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới cảnh sát và mật thám của chính quyền thực dân tại Nam Kỳ. Hoạt động của cơ quan này không chỉ giới hạn trong phạm vi Sài Gòn mà còn kết nối với hệ thống mật thám ở các tỉnh, nhà tù, tòa án và bộ máy an ninh trên toàn Đông Dương.

Những người bị bắt tại địa phương có thể được chuyển về Catinat để thẩm vấn. Ngược lại, sau khi bị khai thác, người bị giam tại đây có thể bị đưa về Khám Lớn Sài Gòn, khám Chí Hòa, các nhà tù ở tỉnh hoặc đày ra Côn Đảo. Bót Catinat vì thế vừa là nơi tạm giữ, vừa là trung tâm thu thập thông tin, lập hồ sơ và truy tìm các tổ chức yêu nước.

Theo tư liệu được công bố tại Hội thảo khoa học về Bót Catinat do Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM tổ chức năm 2025, trong giai đoạn 1917-1945, hàng nghìn chiến sĩ cách mạng và người yêu nước đã bị giam giữ, thẩm vấn hoặc tra khảo tại đây. Trong số đó có nhiều nhà lãnh đạo và nhân vật tiêu biểu như Tôn Đức Thắng, Phạm Văn Đồng, Trần Huy Liệu, Ngô Gia Tự, Lý Tự Trọng, Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai, Hà Huy Tập, Trần Văn Giàu, Huỳnh Tấn Phát, Nguyễn Văn Linh và Nguyễn Thị Bình.

Mục tiêu của mật thám không chỉ là trừng phạt người bị bắt. Quan trọng hơn, chúng tìm cách buộc tù nhân khai ra tổ chức, cơ sở bí mật, địa điểm liên lạc, người phụ trách và kế hoạch hoạt động.

Những cực hình dã man tại Bót Catinat mà anh hùng Lý Tự Trọng, bà Nguyễn Thị Minh Khai... phải chịu đựng

Một trong những người từng bị tra tấn dã man tại Bót Catinat là Lý Tự Trọng, người đoàn viên thanh niên cộng sản thuộc lớp đầu tiên của cách mạng Việt Nam.

Chiều 8/2/1931, trong một cuộc mít tinh tại Sài Gòn, Lý Tự Trọng nổ súng vào mật thám Legrand để bảo vệ người diễn thuyết và lực lượng cách mạng. Anh bị bắt tại chỗ, đánh đập rồi đưa về Bót Catinat.

Tại đây, mật thám sử dụng nhiều cực hình nhằm buộc người thanh niên chưa đầy 17 tuổi khai báo. Các tư liệu của Thành ủy TP.HCM ghi lại những hình thức tra tấn như ép uống nước xà phòng, treo người, “đi tàu bay”, “lộn mề gà”, đội nón sắt có vít siết chặt vào đầu. Khi bạo lực không đạt kết quả, chúng chuyển sang dụ dỗ bằng lời hứa cho đi học, có địa vị và cuộc sống giàu sang.

Lý Tự Trọng vẫn không khai ra tổ chức. Anh nhận mình là Nguyễn Huy, nói rằng chỉ tình cờ đi ngang cuộc mít tinh và được người lạ đưa khẩu súng. Sau thời gian bị giam và tra khảo tại Bót Catinat, Lý Tự Trọng bị đưa ra xét xử rồi chuyển sang Khám Lớn Sài Gòn chờ thi hành án tử.

Một câu chuyện đặc biệt khác gắn với Bót Catinat là cuộc đối đầu giữa mật thám Pháp với hai nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai và Lê Hồng Phong.

Lê Hồng Phong bị bắt tại Sài Gòn năm 1939. Đến ngày 30/7/1940, Nguyễn Thị Minh Khai cũng sa vào tay mật thám và bị đưa về Bót Catinat. Biết hai người là vợ chồng và đều giữ vị trí quan trọng trong phong trào cách mạng, địch tìm cách buộc họ nhận diện nhau để củng cố hồ sơ truy tố.

Mật thám đưa Lê Hồng Phong đến trước mặt Nguyễn Thị Minh Khai, hy vọng tình cảm vợ chồng sẽ khiến một trong hai người mất bình tĩnh. Tuy nhiên, cả hai đều không thừa nhận mối quan hệ. Dù bị tra tấn, Nguyễn Thị Minh Khai vẫn trả lời rằng không biết người đàn ông được đưa đến trước mặt mình.

Sau quá trình tra khảo, Nguyễn Thị Minh Khai bị chuyển qua các nơi giam giữ khác. Trong tù, bà đã dùng máu viết lên tường, cửa phòng giam những câu thơ khẳng định dù bị đánh, treo, kìm hay kẹp vẫn không thay đổi lời khai và quyết tâm thực hiện nhiệm vụ đến cùng. Bà bị thực dân Pháp xử bắn tại Hóc Môn ngày 28/8/1941, khi mới 31 tuổi.

×