Các mưu sĩ thời cổ đại Trung Quốc được đào tạo như thế nào?

Các mưu sĩ thời cổ đại Trung Quốc được đào tạo như thế nào?

Khi đọc lịch sử Trung Quốc, đặc biệt là thời Tam Quốc, nhiều người thường có chung một thắc mắc: vì sao những mưu sĩ như Gia Cát Lượng, Quách Gia, Chu Du, Pháp Chính hay Lỗ Túc đều còn rất trẻ nhưng đã sở hữu trí tuệ xuất chúng, có thể hoạch định những kế sách làm thay đổi cục diện chiến tranh?

Thực tế, điều đầu tiên cần hiểu là mưu sĩ (谋士) và tướng lĩnh (将军) vốn là hai vai trò hoàn toàn khác nhau.

Trong quân đội Trung Hoa cổ đại, tướng lĩnh là người trực tiếp thống lĩnh binh mã, điều quân khiển tướng và quyết định cách triển khai trên chiến trường. Trong khi đó, mưu sĩ chủ yếu là người đưa ra kế hoạch, phân tích tình hình, đánh giá đối phương, dự đoán diễn biến và đề xuất phương án hành động. Quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về người đứng đầu như quân chủ hoặc vị tướng thống lĩnh.

Dĩ nhiên, cũng có những nhân vật hội tụ cả hai vai trò. Gia Cát Lượng là ví dụ tiêu biểu. Ông vừa là mưu sĩ xuất sắc của Lưu Bị, vừa là Thừa tướng nước Thục Hán, đồng thời nhiều lần trực tiếp chỉ huy các chiến dịch Bắc phạt sau khi Lưu Bị qua đời. Vì vậy, ông không chỉ là một "quân sư" mà còn là nhà chính trị và nhà quân sự hàng đầu thời Tam Quốc.

Một ví dụ điển hình về vai trò của mưu sĩ là Tuân Úc (荀彧) dưới trướng Tào Tháo.

Năm 196, sau khi Lưu Bị tiếp nhận Lữ Bố về Từ Châu, Tào Tháo lo ngại hai thế lực này sẽ liên minh với nhau. Tuân Úc bèn đề xuất kế "Nhị hổ tranh đấu" (二虎相争之计).

Ông khuyên Tào Tháo nhân danh Hán Hiến Đế – khi đó đang nằm dưới sự kiểm soát của Tào Tháo – ban chiếu lệnh yêu cầu Lưu Bị tiêu diệt Lữ Bố với danh nghĩa "phò Hán". Lưu Bị vốn nổi tiếng trung thành với triều Hán nên khó có thể công khai từ chối.

Điều quan trọng không phải là Lưu Bị có giết được Lữ Bố hay không, mà là khiến hai thế lực nghi kỵ và đối đầu lẫn nhau, tạo điều kiện để Tào Tháo hưởng lợi.

Kế hoạch đầu tiên không đạt được toàn bộ mục tiêu vì Lưu Bị không tiêu diệt Lữ Bố. Tuy nhiên, nó đã gieo mầm nghi kỵ giữa hai bên.

Sau đó, Tuân Úc tiếp tục đề xuất kế thứ hai mang tên "Khu hổ thôn lang" (驱虎吞狼).

Lần này, Tào Tháo tiếp tục nhân danh Hán Hiến Đế ra lệnh cho Lưu Bị đem quân đánh Viên Thuật vì Viên Thuật đã tự xưng Hoàng đế, bị xem là phản nghịch. Đồng thời, Tào Tháo bí mật tung tin để Viên Thuật tin rằng Lưu Bị đang muốn thôn tính lãnh thổ của mình.

Kết quả là Lưu Bị và Viên Thuật giao chiến, còn Lữ Bố nhân lúc Lưu Bị xuất quân đã bất ngờ đánh chiếm Từ Châu.

Đây là ví dụ rất điển hình cho cách các mưu sĩ hoạt động. Họ không trực tiếp cầm quân ngoài chiến trường, mà sử dụng thông tin, ngoại giao, tâm lý và nghệ thuật thao túng để tạo ra những phản ứng dây chuyền có lợi cho chủ soái.

Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là phần lớn các mưu sĩ nổi tiếng đều còn khá trẻ khi xuất hiện.

Quách Gia theo Tào Tháo khi mới ngoài hai mươi tuổi. Chu Du trở thành Đại đô đốc Đông Ngô ở tuổi chưa đến ba mươi. Gia Cát Lượng mới 27 tuổi khi được Lưu Bị ba lần đến lều tranh mời ra giúp nước... Vậy họ được đào tạo như thế nào?

Thực tế, Trung Quốc thời cổ đại không hề có "học viện quân sự" chuyên đào tạo mưu sĩ theo nghĩa hiện đại.

Việc học của họ chủ yếu dựa trên nền giáo dục tinh hoa trong các gia tộc lớn. Nhiều mưu sĩ xuất thân từ những dòng họ nhiều đời làm quan, sở hữu thư viện riêng với hàng nghìn cuốn sách.

Họ học Tứ thư, Ngũ kinh, lịch sử, thiên văn, địa lý, luật pháp, binh pháp và đặc biệt là nghệ thuật trị quốc.

Trong xã hội Trung Hoa cổ đại, lịch sử được xem là môn học quan trọng nhất. Người ta tin rằng muốn dự đoán tương lai thì trước hết phải hiểu quá khứ.

Các mưu sĩ vì vậy đọc rất nhiều sách sử như Tả truyện, Quốc ngữ, Sử ký, các ghi chép về Xuân Thu, Chiến Quốc và những cuộc chiến trong quá khứ.

Bên cạnh đó, họ còn nghiên cứu các tác phẩm quân sự kinh điển như Tôn Tử binh pháp, Ngô Tử binh pháp, Lục Thao, Tam Lược, Tư Mã Pháp, Úy Liêu Tử và nhiều tác phẩm khác, sau này được gọi chung là Võ kinh thất thư.

Nhưng đọc sách mới chỉ là một phần. Quan trọng hơn là khả năng quan sát con người.

Một mưu sĩ giỏi phải hiểu tâm lý của quân chủ, tính cách của tướng lĩnh, tham vọng của đối thủ và cả xu hướng chính trị của từng địa phương.

Ví dụ, Gia Cát Lượng nổi tiếng không chỉ vì tài dùng binh mà còn bởi khả năng nhìn người. Trong "Long Trung đối", ông đã phân tích rất rõ tương quan giữa Tào Tháo, Tôn Quyền và Lưu Bị, đồng thời dự đoán rằng muốn thống nhất thiên hạ, trước hết phải chiếm Kinh Châu rồi Ích Châu. Dù kế hoạch sau này không hoàn toàn thành công, nhưng tầm nhìn chiến lược ấy cho thấy khả năng phân tích vượt xa một người bình thường.

Một yếu tố khác thường bị bỏ qua là mạng lưới học thuật.

Thời Đông Hán cuối kỳ xuất hiện rất nhiều nhóm học giả, thư viện tư nhân và những bậc danh sĩ ẩn cư.

Gia Cát Lượng tuy sống ở Long Trung nhưng không hề "tách biệt với thế giới". Ông thường xuyên giao lưu với Từ Thứ, Bàng Thống, Thạch Thao, Mạnh Kiến và nhiều học giả nổi tiếng khác. Họ trao đổi thời cuộc, bình luận các thế lực chư hầu và nghiên cứu kinh điển.

Nói cách khác, Long Trung không phải là nơi "giữa chốn hoang vu" mà là một trung tâm học thuật thu nhỏ.

Ngoài ra, nhiều mưu sĩ còn được rèn luyện thông qua việc phục vụ các quan địa phương trước khi trở nên nổi tiếng.

Pháp Chính từng làm huyện lệnh. Lỗ Túc tham gia quản lý địa phương. Quách Gia từng đi theo nhiều thế lực trước khi được Tuân Úc tiến cử với Tào Tháo...

Chính kinh nghiệm thực tiễn này giúp họ không chỉ giỏi lý thuyết mà còn hiểu cách vận hành của bộ máy nhà nước.

Điều đáng chú ý là mưu sĩ không phải lúc nào cũng đúng. Trong lịch sử Tam Quốc có không ít kế sách thất bại. Gia Cát Lượng nhiều lần Bắc phạt nhưng không thể đánh bại Tào Ngụy. Chu Du nhiều lần muốn đánh chiếm Ích Châu nhưng chưa kịp thực hiện thì qua đời. Tuân Du, Giả Hủ hay Tư Mã Ý cũng từng có những dự đoán sai...

Điều đó cho thấy mưu sĩ không phải những người "biết trước tương lai" như trong tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa, mà là những nhà phân tích chiến lược sử dụng thông tin tốt hơn người khác.

Có thể nói, mưu sĩ thời cổ đại không được đào tạo theo một chương trình thống nhất. Họ trưởng thành nhờ sự kết hợp giữa nền giáo dục kinh điển, việc nghiên cứu lịch sử, học tập binh pháp, quan sát xã hội, trải nghiệm chính trị và quá trình tranh luận với các học giả cùng thời.

Những con người như Gia Cát Lượng, Tuân Úc, Quách Gia hay Lỗ Túc vì thế không phải là những thiên tài xuất hiện từ hư vô. Họ là sản phẩm của một nền văn hóa coi trọng tri thức, lịch sử và nghệ thuật trị quốc, nơi việc đọc sách, học hỏi và tích lũy kinh nghiệm trong nhiều năm đã tạo nên những bộ óc chiến lược có khả năng ảnh hưởng đến vận mệnh của cả một thời đại.

×