Cách đây 53 năm, người nào tìm ra loài sâm quý vào lúc 9 giờ sáng, nay trở thành "quốc bảo" của Việt Nam?

Ngày 27/3, tại TP.HCM, Hội thảo khoa học “Nâng cao chất lượng, phát triển và nâng tầm thương hiệu sản phẩm quốc gia” đã diễn ra nhân kỷ niệm 53 năm ngày tìm ra cây sâm Ngọc Linh (19/3/1973 – 19/3/2026).

Sâm Ngọc Linh được phát hiện thế nào?

Cây sâm Ngọc Linh được phát hiện vào lúc 9 giờ sáng ngày 19/3/1973, trong một chuyến công tác của đoàn cán bộ Ban Dân y Khu 5 do dược sĩ Đào Kim Long làm trưởng đoàn.

Tại độ cao khoảng 1.800m trên dãy núi Ngọc Linh, thuộc địa phận tỉnh Kon Tum trước đây, những cây sâm đầu tiên đã được tìm thấy.

Trong bối cảnh chiến tranh, loài sâm này ban đầu được gọi là “Sâm Khu 5” nhằm giữ bí mật, phục vụ công tác chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe cho bộ đội.

Sau đó, dược sĩ Đào Kim Long đặt tên là sâm Ngọc Linh, theo chính địa danh nơi phát hiện. Đến năm 1985, loài sâm này được công bố danh pháp khoa học quốc tế là Panax vietnamensis.

Theo ông Nguyễn Tấn Liêm – Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, từ phát hiện ban đầu mang tính bước ngoặt, sâm Ngọc Linh đã được xác định là loài dược liệu đặc hữu quý hiếm.

Sau hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, giá trị vượt trội của loại sâm này ngày càng được khẳng định cả về khoa học và thực tiễn. Đặc biệt, năm 2017, sâm Ngọc Linh chính thức được công nhận là sản phẩm quốc gia và được Thủ tướng Chính phủ gọi là “quốc bảo”.

Trong suốt 53 năm qua, khoa học và công nghệ được xem là trụ cột xuyên suốt, đóng vai trò quyết định trong quá trình bảo tồn, phát triển và nâng cao giá trị sâm Ngọc Linh.

Khu vực Kon Tum trước đây – nay là Quảng Ngãi, giữ vai trò trung tâm, không chỉ là vùng phân bố tự nhiên mà còn là nơi triển khai đồng bộ các hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ liên quan đến loài dược liệu này.

Sâm Ngọc Linh và bước ngoặt

Ngày 30/7/2018, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã cấp Giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý số 00049 cho sản phẩm sâm củ “Ngọc Linh” thuộc địa bàn 9 xã của tỉnh Kon Tum (trước đây) và 7 xã tỉnh Quảng Nam (trước đây).
Đồng thời, tỉnh cũng đã được bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận “Sâm Ngọc Linh Kon Tum” cho các sản phẩm chế biến từ sâm như cao, trà, viên nang..., qua đó góp phần khẳng định giá trị pháp lý, nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

Sâm Ngọc Linh trước nhiều thách thức

Bước sang giai đoạn phát triển mới, với sự đồng hành của các nhà khoa học và chuyên gia, tỉnh Quảng Ngãi đã từng bước làm chủ nhiều công nghệ then chốt.

Đáng chú ý là công nghệ phân biệt sâm Ngọc Linh với các loài sâm khác thông qua sinh học phân tử và phân tích hóa học, góp phần quan trọng trong việc xác thực nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra không ít thách thức. Theo ông Nguyễn Tấn Liêm, nguồn giống hiện chưa được chuẩn hóa đồng bộ; quy trình kỹ thuật giữa các vùng trồng chưa thống nhất; năng lực chế biến sâu còn hạn chế.

Đặc biệt, tình trạng nhầm lẫn, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc vẫn tồn tại trên thị trường, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và giá trị thương hiệu sâm Ngọc Linh.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn An – Giám đốc thương mại Sâm Ngọc Linh Kon Tum K5 cho biết, việc phát triển loại dược liệu này không hề đơn giản.

Sâm Ngọc Linh là loài cây khó trồng, đòi hỏi thời gian sinh trưởng dài, phải đạt từ 6 năm tuổi mới có thể thu hoạch, trong khi tỷ lệ hao hụt có thể lên tới 60–70%. Chính vì vậy, giá trị kinh tế cao của sâm là điều tất yếu.

Ông An cũng thẳng thắn nhìn nhận việc thiếu một hệ thống tiêu chuẩn hóa đủ mạnh, cùng với chuỗi giá trị chưa đồng bộ từ nghiên cứu đến thương mại hóa, đang là “điểm nghẽn” lớn cần tháo gỡ.

Theo ông, sâm Ngọc Linh không chỉ là dược liệu quý mà còn là biểu tượng của trí tuệ và bản sắc Việt Nam, cần được đầu tư phát triển xứng tầm.

Đồng quan điểm, ông Võ Hoàng Duy – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Tôn Đức Thắng nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, tiêu chuẩn hóa chất lượng, kiểm soát nguồn gốc và xây dựng thương hiệu bền vững để khai thác tối đa tiềm năng của loại dược liệu đặc biệt này.

Theo định hướng của tỉnh Quảng Ngãi, sâm Ngọc Linh được xác định là dược liệu chiến lược gắn với sinh kế người dân, đặc biệt tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Trong thời gian tới, địa phương sẽ tập trung nghiên cứu chuyên sâu về thành phần hóa học, hoạt chất sinh học, đồng thời ứng dụng công nghệ sinh học trong bảo tồn, nhân giống và xây dựng hệ thống kiểm soát nguồn gen.

Bên cạnh đó, việc hoàn thiện quy trình kỹ thuật trồng, chăm sóc và thu hoạch phù hợp với từng vùng sinh thái cũng được đặt ra, hướng tới chuẩn hóa để áp dụng rộng rãi. Mục tiêu đến năm 2030, Quảng Ngãi phấn đấu phát triển vùng trồng sâm Ngọc Linh đạt khoảng 10.000ha.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, yêu cầu đặt ra là sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân trong xây dựng hệ sinh thái dược liệu thông minh, bền vững, có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Đây không chỉ là câu chuyện phát triển một sản phẩm, mà còn là chiến lược nâng tầm một “quốc bảo” của Việt Nam trên bản đồ dược liệu thế giới.

×