Cải cách thủ tục: Vượt qua "cửa ải" thời gian

Tôi từ chối giới thiệu bất kỳ “người nào đó” và khuyên doanh nghiệp đi tiếp bằng con đường chính thức. Nhưng câu hỏi của anh khiến tôi suy nghĩ. Vì sao một người đang muốn làm đúng luật lại bắt đầu nghĩ đến việc tìm quan hệ?

Câu trả lời có thể nằm ở chính khoảng thời gian chờ đợi. Và đó cũng là điều khiến tôi chú ý khi đọc cáo trạng vụ án đang được xét xử liên quan một số cựu lãnh đạo Bộ Lao động Thương binh và Xã hội cũ. Theo cáo trạng, doanh nghiệp bị gây khó bằng cách kéo dài thẩm định, trả hồ sơ và yêu cầu bổ sung nhiều lần để phải chi tiền. Nếu cáo buộc này được tòa án xác định, vấn đề đáng lo không chỉ là những khoản tiền đã được đưa và nhận. Đáng lo hơn là một thủ tục hành chính có thể bị biến thành chiếc đồng hồ mà người cầm quyền xử lý hồ sơ quyết định lúc nào nó chạy và lúc nào nó dừng.

Tại phiên tòa ngày 19/8, một bị cáo làm trung gian khai rằng lệ phí theo quy định cho một hồ sơ là 5 triệu đồng nhưng doanh nghiệp có thể phải bỏ ra hàng trăm triệu đồng. Theo lời khai này, nếu không chi tiền, một quy trình có thời hạn 30 ngày có thể kéo dài 8 tháng, một năm, thậm chí hai năm. Một bị cáo khác sau khi đối chất cũng thừa nhận có việc gây khó và “ngã giá”. Đây mới là lời khai và cáo buộc đang được tòa án xem xét, chưa phải kết luận cuối cùng về trách nhiệm của từng người.

Nhưng giả sử bỏ tên những bị cáo, tên cơ quan và loại giấy phép ra khỏi câu chuyện, một vấn đề lớn hơn vẫn còn nguyên. Liệu tình trạng ấy có chỉ xảy ra ở một Cục thuộc một Bộ? Có bao nhiêu doanh nghiệp trong lĩnh vực đất đai, xây dựng, đầu tư, phòng cháy chữa cháy, môi trường, thuế hay các ngành nghề kinh doanh có điều kiện từng rơi vào tình cảnh hồ sơ không bị bác nhưng cũng không biết khi nào được giải quyết?

Báo cáo PCI 2024 của VCCI ghi nhận gần 37% doanh nghiệp được khảo sát cho biết có chi trả chi phí không chính thức. Riêng trong thủ tục cấp phép kinh doanh có điều kiện, tỷ lệ này gần 55%. Một khảo sát khác do VCCI công bố cho thấy 44,4% doanh nghiệp coi khó khăn trong thực hiện thủ tục hành chính và đáp ứng quy định pháp luật là một trong ba thách thức lớn nhất của họ. Những con số ấy không có nghĩa rằng cứ hồ sơ chậm là cán bộ nhũng nhiễu. Nhưng chúng cho thấy câu hỏi của người khách hàng từng hỏi tôi không phải chuyện quá xa lạ.

Vấn đề nằm ở chỗ doanh nghiệp không chỉ trả thuế, lệ phí hay tiền thuê lao động. Họ còn phải trả một khoản rất khó nhìn thấy là chi phí của thời gian. Một nhà máy chậm giấy phép 3 tháng có thể mất đơn hàng. Một dự án bất động sản bị dừng một năm phải tiếp tục trả lãi vay. Nếu khoảng thời gian ấy có thể ngắn lại khi có quan hệ hoặc tiền bạc, thì thời gian đã biến thành một loại phí. Loại phí này nguy hiểm hơn một khoản tiền ngoài quy định ở chỗ nó đẩy cả những doanh nghiệp muốn tuân thủ pháp luật vào thế bất lợi.

Câu chuyện càng đáng suy nghĩ khi TP HCM vừa phải nhìn lại sức khỏe của cộng đồng doanh nghiệp. Trong 7 tháng đầu năm 2026, thành phố có 34.096 doanh nghiệp thành lập mới nhưng có hơn 38.800 doanh nghiệp rút khỏi thị trường, gồm 7.483 doanh nghiệp giải thể và 31.321 doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động. Đương nhiên không thể nói hơn 38.800 doanh nghiệp ấy rời thị trường vì thủ tục hành chính. Doanh nghiệp đóng cửa vì rất nhiều nguyên nhân như thiếu đơn hàng, chi phí vốn, cạnh tranh, quản trị yếu hay biến động kinh tế thế giới.

Nhưng khi đi tìm nguyên nhân, tôi cho rằng cũng nên tìm hiểu những doanh nghiệp đã rời đi rằng họ đã mất bao nhiêu thời gian cho thủ tục, bao nhiêu lần phải bổ sung cùng một loại giấy tờ và có bao nhiêu quyết định đầu tư bị trì hoãn vì không biết lúc nào nhận được câu trả lời. Những câu hỏi ấy đặc biệt quan trọng khi Việt Nam đã lựa chọn một mục tiêu phát triển rất cao.

Quốc hội đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026 đến 2030 từ 10% mỗi năm trở lên. Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động và khu vực kinh tế tư nhân tăng trưởng bình quân khoảng 10 đến 12% mỗi năm. Muốn có 2 triệu doanh nghiệp, chúng ta không chỉ cần khuyến khích người dân mở công ty. Quan trọng hơn là làm cho những doanh nghiệp đã được thành lập có thể tồn tại, lớn lên và cảm thấy rằng đi bằng con đường chính thức luôn nhanh hơn tìm một người quen.

Ở điểm này, phải ghi nhận những thay đổi rất mạnh của Chính phủ thời gian gần đây. Nghị quyết 68 yêu cầu giảm ít nhất 30%thời gian xử lý thủ tục hành chính, 30% chi phí tuân thủ và 30% điều kiện kinh doanh. Chính phủ cũng ban hành riêng Nghị quyết 66 về chương trình cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục liên quan hoạt động sản xuất kinh doanh trong năm 2025 và 2026.

Đến tháng 4 năm nay, theo Văn phòng Chính phủ, 8 nghị quyết đã giúp cắt 1.732 điều kiện kinh doanh không cần thiết, bãi bỏ 680 thủ tục, đơn giản hóa 521 thủ tục. Tổng thời gian giải quyết được cắt giảm đạt hơn 51.000 ngày, tương đương 52,9 phần trăm tổng thời gian thuộc diện rà soát. Chi phí thủ tục được đề xuất cắt giảm ước hơn 23.000 tỷ đồng mỗi năm. Những con số ấy cho thấy một cuộc cải cách thực sự đang diễn ra và đáng được ủng hộ.

Chỉ thị về dịch vụ của Liên minh châu Âu yêu cầu thủ tục cấp phép phải rõ ràng, công khai trước, không được gây chậm trễ không cần thiết và phải được giải quyết trong một khoảng thời gian hợp lý đã xác định. Với những trường hợp thuộc phạm vi áp dụng, nguyên tắc chung còn cho phép coi giấy phép đã được chấp thuận nếu cơ quan có thẩm quyền không trả lời đúng hạn, trừ những ngoại lệ có lý do chính đáng vì lợi ích công cộng.

Việt Nam tất nhiên không nên sao chép máy móc. Có những giấy phép liên quan trực tiếp đến sức khỏe, môi trường, an toàn hay an ninh mà không thể cứ hết hạn là mặc nhiên chấp thuận. Nhưng triết lý quản trị phía sau rất đáng suy nghĩ. Nếu Nhà nước yêu cầu doanh nghiệp phải đúng hạn thì Nhà nước cũng phải chịu trách nhiệm về thời hạn của mình.

OECD trong nghiên cứu về cải cách giấy phép kinh doanh công bố năm 2026 cũng lưu ý một điều thú vị. Có quốc gia đã đưa nguyên tắc “im lặng là đồng ý” vào luật nhưng vì thực thi không đầy đủ nên doanh nghiệp vẫn không biết sau khi hết hạn mình có được coi là đã được cấp phép hay chưa. Bài học ở đây rất rõ. Luật tốt chưa đủ. Điều quyết định vẫn là cách bộ máy vận hành.

Tôi nghĩ chúng ta có thể bắt đầu bằng những việc không quá phức tạp. Mỗi hồ sơ điện tử cần có một chiếc đồng hồ công khai. Doanh nghiệp phải nhìn thấy hồ sơ đang ở khâu nào, ai chịu trách nhiệm và đã nằm ở đó bao lâu. Việc yêu cầu bổ sung phải thực hiện tập trung, tránh hôm nay thiếu một giấy, tuần sau phát sinh thêm giấy khác. Hồ sơ quá hạn phải tự động chuyển cảnh báo lên cấp quản lý. Tỷ lệ giải quyết quá hạn của từng đơn vị nên được công khai và trở thành tiêu chí đánh giá người đứng đầu.

Với những thủ tục rủi ro thấp, có thể nghiên cứu từng bước cơ chế mặc nhiên chấp thuận hoặc một hậu quả pháp lý tương tự khi cơ quan nhà nước không xử lý đúng hạn mà không có lý do chính đáng. Và bên cạnh cải cách hệ thống, vẫn cần xử lý nghiêm con người lợi dụng hệ thống.

Không nên vì những cán bộ bị cáo buộc trong một vụ án mà phủ nhận nỗ lực của hàng triệu công chức đang làm việc tử tế. Nhưng chính vì muốn bảo vệ những người làm đúng mà những “con sâu làm rầu nồi canh” càng phải được xử lý nghiêm nếu hành vi phạm tội. Bởi một môi trường kinh doanh tốt không chỉ là nơi có ít giấy phép hơn. Đó phải là nơi doanh nghiệp tin rằng làm đúng luật chính là con đường nhanh nhất.

×