Cần hướng dẫn nhận diện sớm sự bất thường có khả năng liên quan đến phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt

Theo Báo cáo của Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, trong triển khai thực hiện các quy định liên quan đến phòng, chống VKHDHL, Viện đã tổ chức thực hiện các quy định của pháp luật, các văn bản chỉ đạo của Bộ Y tế và các cơ quan có thẩm quyền liên quan đến an toàn sinh học, an ninh sinh học, quản lý tác nhân gây bệnh; công tác giám sát dịch bệnh và phát hiện sớm nguy cơ sinh học. Viện cũng thực hiện phổ biến, hướng dẫn các quy định về an toàn sinh học trong phòng xét nghiệm, quản lý mẫu bệnh phẩm, vận chuyển tác nhân gây bệnh và các biện pháp phòng ngừa nguy cơ phát tán tác nhân sinh học; phối hợp với các đơn vị thuộc Bộ Y tế và các cơ quan liên quan trong việc triển khai các hoạt động nâng cao năng lực về an toàn sinh học, an ninh sinh học và ứng phó các nguy cơ sinh học.

Tuy nhiên, Báo cáo của Viện cũng nêu rõ, hiện còn thiếu một số khái niệm, thuật ngữ liên quan đến VKHDHL, dẫn đến cách hiểu không thống nhất và bất cập trong triển khai các quy định pháp luật liên quan đến VKHDHL như vũ khí sinh học, tác nhân sinh học và độc tố. Luật phòng bệnh số 114/2025/QH15 có định nghĩa và quy định về an toàn sinh học và an ninh sinh học trong xét nghiệm, chưa quy định việc kiểm soát danh mục tác nhân sinh học và độc tố có nguy cơ sử dụng làm vũ khí sinh học, cấp phép theo danh mục, việc vận chuyển, sử dụng, lưu trữ, chuyển giao, xuất khẩu hàng hoá lưỡng dụng, thiết bị, công nghệ liên quan đến tác nhân sinh học và độc tố.

Bên cạnh đó, Pháp luật hiện hành cũng chưa có quy định đầy đủ về xử lý hành chính đối với các hành vi vi phạm trong phòng, chống phổ biến VKHDHL. Việc thiếu các quy định về các hành vi bị cấm liên quan đến phòng, chống VKHDHL đã hạn chế việc thực thi và xử lý các cá nhân, tổ chức vi phạm pháp luật về phòng, chống VKHDHL. Hiện vẫn còn thiếu các quy định về cấp phép đối với tác nhân sinh học hoặc độc tố liên quan đến vũ khí sinh học. Cơ chế phối hợp liên ngành trong phòng, chống phổ biến VKHDHL chưa thực sự thống nhất, dẫn đến khó khăn trong điều phối, chia sẻ thông tin, cảnh báo nguy cơ và phối hợp xử lý các vụ việc liên quan.

Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương kiến nghị luật hoặc các văn bản quy định, hướng dẫn dưới luật cần đề cập đến các nội dung như: nhận diện sớm sự bất thường có khả năng liên quan đến phổ biến VKHDHL; chẩn đoán xác định tác nhân sinh học nguy hiểm; công tác xét nghiệm xác định tác nhân sinh học tại các phòng xét nghiệm tham chiếu; quản lý mẫu bệnh phẩm; an ninh sinh học; quy định về hàng hoá lưỡng dụng liên quan đến tác nhân sinh học.

Còn theo Báo cáo của Cục Hải quan (Bộ Tài chính), cơ quan Hải quan đã xây dựng và triển khai các tiêu chí quản lý rủi ro đối với các mặt hàng có nguy cơ liên quan đến phổ biến VKHDHL, bao gồm hàng hóa lưỡng dụng, hóa chất, tiền chất, vật liệu phóng xạ, thiết bị công nghệ cao và các mặt hàng thuộc danh mục kiểm soát. Thông qua hệ thống quản lý rủi ro, cơ quan Hải quan thực hiện phân tích, đánh giá và xác định các lô hàng, doanh nghiệp, tuyến vận chuyển, quốc gia, vùng lãnh thổ có nguy cơ cao để áp dụng các biện pháp kiểm tra, giám sát phù hợp.

Việc ban hành Luật Phòng, chống phổ biến VKHDHL sẽ tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn cho cơ quan Hải quan trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Cụ thể: hoàn thiện căn cứ pháp lý để kiểm soát hàng hóa lưỡng dụng; tăng hiệu quả quản lý rủi ro đối với các mặt hàng nhạy cảm; nâng cao hiệu quả phối hợp giữa Hải quan với Công an, Quốc phòng, Ngân hàng Nhà nước và các bộ, ngành liên quan; tăng cường khả năng phát hiện các hoạt động có dấu hiệu phổ biến VKHDHL thông qua dữ liệu hải quan; hỗ trợ xây dựng các tiêu chí quản lý rủi ro chuyên sâu về phổ biến VKHDHL.

Theo Báo cáo của Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), Cục đã chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan tham mưu lãnh đạo Bộ Công Thương trình Chính phủ ban hành Nghị định số 259/2025 quy định về kiểm soát thương mại chiến lược. Kiểm soát thương mại chiến lược và hàng hóa lưỡng dụng là lĩnh vực mới tại Việt Nam, trong khi phần lớn hàng hóa thuộc diện kiểm soát có đặc tính kỹ thuật, công nghệ cao và liên quan đến nhiều lĩnh vực chuyên ngành. Do đó, việc xác định, phân loại và đánh giá một mặt hàng có thuộc diện hàng hóa lưỡng dụng cần kiểm soát hay không còn gặp nhiều khó khăn, đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu và sự tham gia của nhiều cơ quan, chuyên gia kỹ thuật.

Vì vậy, việc cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an ninh, phòng chống phổ biến VKHDHL và yêu cầu tạo thuận lợi thương mại, đầu tư, sản xuất kinh doanh là vấn đề được đặt ra, đặc biệt đối với các ngành công nghệ cao và các mặt hàng có tính lưỡng dụng phục vụ mục đích dân sự hợp pháp.

Tại cuộc làm việc, các đại biểu Quốc hội và đại diện các cơ quan đã trao đổi thông tin; làm rõ những khó khăn, vướng mắc khi chưa có Luật Phòng, chống phổ biến VKHDHL; kiến nghị những nội dung có liên quan đến các lĩnh vực để Đoàn khảo sát ghi nhận, tổng hợp phục vụ việc thẩm tra dự án Luật.

Phát biểu kết luận cuộc làm việc, thay mặt Đoàn khảo sát, Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại ghi nhận các ý kiến nhất trí cao với sự cần thiết ban hành Luật Phòng, chống phổ biến VKHDHL; đồng thời đề nghị 3 cơ quan tiếp tục nghiên cứu, rà soát các luật chuyên ngành để có báo cáo bổ sung với Đoàn khảo sát.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng Luật không phải chỉ là nhiệm vụ của cơ quan chuyên trách mà cần phát huy động được sự tham gia, góp ý của các chuyên gia, cơ quan quản lý nhà nước cũng như các đối tượng chịu sự tác động, Trưởng đoàn khảo sát cũng cho rằng, Luật Phòng, chống phổ biến VKHDHL được ban hành cần đảm bảo tính khả thi, thống nhất trong hệ thống pháp luật, đảm bảo tương thích với các Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

×