Cao Xà Lá là gì? Từ “thủ phủ công nghiệp” huyền thoại đến khu đất vàng "hiếm hoi" trên trục Nguyễn Trãi, Hà Nội

Cao Xà Lá là gì?

Từng là biểu tượng của nền công nghiệp Thủ đô suốt nhiều thập kỷ, khu vực được người Hà Nội gọi bằng cái tên ngắn gọn “Cao Xà Lá” nay đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử. Những ống khói, nhà xưởng gắn với ký ức bao cấp dần khép lại, nhường chỗ cho các dự án đô thị quy mô lớn giữa lòng Hà Nội.

“Cao Xà Lá” không phải tên gọi hành chính, cũng chưa từng xuất hiện trong bất kỳ văn bản quy hoạch chính thức nào. Đây là cách gọi dân gian, bắt nguồn từ chữ cái đầu của ba nhà máy công nghiệp lớn từng tọa lạc dọc trục Nguyễn Trãi, quận Thanh Xuân: Cao su Sao Vàng – Xà phòng Hà Nội – Thuốc lá Thăng Long. Trong suốt hàng chục năm, cái tên này đã trở thành “mật danh” quen thuộc với người dân Thủ đô khi nhắc đến một trong những vùng công nghiệp sầm uất nhất Hà Nội xưa.

Sau năm 1954, hàng loạt nhà máy được ưu tiên đặt tại khu vực ven trung tâm, nơi có hạ tầng giao thông thuận lợi, gần nguồn lao động và dễ tổ chức sản xuất. Trong bối cảnh đó, khu Thượng Đình – Nguyễn Trãi dần hình thành một cụm công nghiệp lớn, mà Cao Xà Lá là hạt nhân tiêu biểu nhất.

Nhà máy Cao su Sao Vàng ra đời năm 1960, được coi là một trong những cơ sở sản xuất cao su đầu tiên của Việt Nam. Đây từng là nơi sản xuất săm lốp cho xe đạp, xe máy, ô tô, xe đặc chủng, thậm chí cả sản phẩm phục vụ hàng không và quốc phòng. Với nhiều thế hệ người Việt, hình ảnh lốp Sao Vàng gắn liền với những năm tháng khó khăn nhưng đầy tự hào của ngành công nghiệp non trẻ.

Nằm kế bên là Nhà máy Xà phòng Hà Nội, xây dựng từ cuối thập niên 1950, trực thuộc Tổng công ty Hóa chất Việt Nam. Trong thời kỳ bao cấp, xà phòng, bột giặt, kem đánh răng của nhà máy này là những mặt hàng thiết yếu, xuất hiện trong hầu hết các gia đình miền Bắc. Cái tên “xà phòng Hà Nội” từng đồng nghĩa với chất lượng và sự ổn định trong một giai đoạn thị trường khan hiếm hàng hóa.

Năm 1994, công ty được chấp thuận cho liên doanh với Tập đoàn Unilever, mang lại doanh thu ổn định. Tuy nhiên, tình hình kinh doanh của Haso gặp nhiều khó khăn khi Unilever bắt đầu chấm dứt hợp đồng gia công với công ty từ năm 2017.

Một số sản phẩm nổi tiếng được khách hàng yêu thích thời kỳ trước có thể kể đến kem giặt Haso H/s, xà phòng bánh 72%, thuốc đánh răng Ngọc Lan, xà phòng thơm hoa nhài Ngọc Lan.

Mảnh ghép cuối cùng là Nhà máy Thuốc lá Thăng Long, thành lập năm 1957. Đây là một trong những nhà máy thuốc lá lớn nhất cả nước. Thuốc lá Thăng Long không chỉ là thương hiệu quen thuộc mà còn là nguồn thu ngân sách quan trọng trong nhiều năm.

Ba nhà máy, ba lĩnh vực sản xuất khác nhau, nhưng cùng tạo nên một tổ hợp công nghiệp quy mô lớn. Cùng với các nhà máy cơ khí, xe đạp, rượu cồn… khu vực Ngã Tư Sở – Nguyễn Trãi – Nguyễn Tuân từng được ví như “thủ phủ công nghiệp” của Hà Nội trong giai đoạn từ thập niên 1960 đến 1990.

Khi nhà máy nằm giữa phố: Áp lực đô thị và chủ trương di dời

Bước sang thời kỳ đổi mới, Hà Nội mở rộng nhanh chóng cả về không gian lẫn dân số. Những khu vực từng nằm ven đô như Nguyễn Trãi – Thanh Xuân dần trở thành lõi đô thị đông đúc. Khi đó, mô hình nhà máy nằm sâu trong nội thành bắt đầu bộc lộ hàng loạt bất cập.

Khói bụi, tiếng ồn, nguy cơ ô nhiễm môi trường từ các nhà máy công nghiệp không còn phù hợp với khu dân cư dày đặc xung quanh. Giao thông trên trục Nguyễn Trãi ngày càng quá tải khi vừa phải gánh lưu lượng xe dân sinh, vừa phục vụ vận chuyển nguyên vật liệu, hàng hóa cho các nhà máy.

Trước thực trạng này, Chính phủ và UBND TP Hà Nội đã nhiều lần ban hành chủ trương di dời các nhà máy sản xuất ra khỏi nội đô, đặc biệt là những cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm. Cao Xà Lá nằm trong danh sách phải tái cấu trúc sớm.

Nhà máy Xà phòng Hà Nội là đơn vị đi đầu trong việc di dời, để lại quỹ đất lớn ven đường Nguyễn Trãi. Trong khi đó, Cao su Sao Vàng và Thuốc lá Thăng Long vẫn duy trì hoạt động trong nhiều năm do liên quan đến sản xuất, lao động và phương án sử dụng quỹ đất sau di dời.

Khu Cao Xà Lá với cuộc lột xác lịch sử

Từ năm 2025, quá trình chuyển đổi khu Cao Xà Lá chính thức tăng tốc. UBND TP Hà Nội đã ban hành quyết định thu hồi hơn 11ha đất tại các địa chỉ 233, 233B và 235 Nguyễn Trãi để giao cho các doanh nghiệp triển khai khu đô thị mới, bao gồm nhà ở cao tầng, thương mại, dịch vụ và hạ tầng xã hội.

Song song với đó, đầu năm 2026, CTCP Cao su Sao Vàng được chấp thuận chuyển mục đích sử dụng khoảng 62.389m² đất tại số 231 Nguyễn Trãi để xây dựng tổ hợp thương mại – dịch vụ – nhà ở cao tầng.

Trong tổng diện tích 62.435m2 đất trên, có 16.645m2 đất có chức năng quy hoạch là đất hỗn hợp (nhà ở, thương mại, dịch vụ, văn phòng, trường mầm non, sân vườn, đường giao thông nội bộ…); 860m2 đất nhà ở thấp tầng.

Bên cạnh đó, 8.134m2 đất công cộng thành phố (khách sạn, thương mại, dịch vụ, văn phòng, ngân hàng….); 11.726m2 đất công cộng khu ở; 2.107m2 là đất công cộng đơn vị ở; 8.205m2 đất trường THCS; 7.791m2 đất cây xanh và 6.967m2 đất mở đường theo quy hoạch.

Với vị trí nằm trên trục Nguyễn Trãi – tuyến đường huyết mạch kết nối trung tâm Hà Nội với khu Tây, gần các trung tâm thương mại lớn như Royal City, các tuyến metro và hàng loạt trường đại học, khu Cao Xà Lá được giới đầu tư đánh giá là một trong những quỹ đất vàng hiếm hoi còn sót lại trong nội đô.

Từ một vùng công nghiệp gắn với ký ức bao cấp, Cao Xà Lá đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Những nhà xưởng cũ dần nhường chỗ cho các tòa nhà cao tầng hiện đại. Tuy nhiên, với nhiều người Hà Nội, cái tên “Cao Xà Lá” vẫn mang ý nghĩa đặc biệt – như một lát cắt lịch sử phản ánh hành trình phát triển của Thủ đô.

×