Cầu ngói Phát Diệm - "Viên ngọc" kiến trúc độc đáo từng đi vào con tem bưu chính Việt Nam

Cầu ngói Phát Diệm gắn với Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ

Để hiểu hết vẻ đẹp và ý nghĩa của cầu ngói Phát Diệm, phải ngược dòng thời gian về những năm đầu thế kỷ XIX. Huyện Kim Sơn (cũ) thuộc tỉnh Ninh Bình vốn là vùng đất sình lầy ven biển, hoang vu và đầy nắng gió.

Năm 1829, dưới sự chỉ huy của Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, một cuộc khai hoang vĩ đại đã diễn ra. Ông chiêu dân, lập ấp, quai đê lấn biển, biến vùng đất mặn chát thành những cánh đồng lúa xanh tốt.

Cùng với việc mở đất, Nguyễn Công Trứ đã cho xây dựng hệ thống thủy lợi quy mô để "thau chua rửa mặn". Sông Ân chảy qua xã Phát Diệm ngày nay chính là mạch máu quan trọng nhất trong hệ thống đó.

Dòng sông không chỉ dẫn nước ngọt về tưới tiêu cho ruộng đồng mà còn là tuyến giao thông thủy huyết mạch. Tuy nhiên, khi dòng sông hình thành, việc đi lại giữa hai bờ của người dân gặp nhiều trở ngại.

Thấu hiểu nỗi vất vả của dân phu, Nguyễn Công Trứ đã cho xây dựng một cây cầu nối liền hai bờ sông Ân. Ban đầu, cầu chỉ được làm đơn sơ bằng những thân gỗ lớn, tấm phản gỗ rộng để người dân và xe cộ qua lại thuận tiện.

Trải qua gần một thế kỷ soi bóng nước, đến năm 1902, khi cầu gỗ cũ đã hư hại theo thời gian, người dân vùng đất này đã cùng nhau xây dựng lại cây cầu theo kiến trúc mái ngói kiên cố và thẩm mỹ như chúng ta thấy ngày nay.

Cầu ngói Phát Diệm với kiến trúc "thượng gia hạ kiều”

Cầu ngói Phát Diệm là một trong những đại diện tiêu biểu nhất cho kiểu kiến trúc "thượng gia hạ kiều" (trên là nhà, dưới là cầu). Đây là lối kiến trúc đặc trưng của xứ Sơn Nam xưa, minh chứng cho câu ca tụng của người xưa: "Cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài".

Câu nói ấy khẳng định rằng: Muốn xem cầu đẹp thì về mạn phía Nam (Sơn Nam – vùng Ninh Bình, Nam Định), xem chùa đẹp thì lên phía Bắc (Bắc Ninh, Bắc Giang), còn đình đẹp phải đến xứ Đoài (Hà Tây cũ).

So với những cây cầu nổi tiếng khác như: Chùa Cầu (Hội An) hay cầu ngói Thanh Toàn (Huế), cầu ngói Phát Diệm mang một dáng vẻ riêng biệt: nhẹ nhàng, thanh thoát nhưng vẫn vô cùng vững chãi.

Cầu có chiều dài khoảng 36m, rộng 3m, được chia thành 3 nhịp, mỗi nhịp có 4 gian. Tổng cộng cây cầu có 12 gian nhà nằm chễm chệ trên các trụ đá vững chắc. Hệ thống khung cầu được làm hoàn toàn bằng gỗ lim, loại gỗ quý có độ bền hàng trăm năm. Hai bên thân cầu là hai dãy lan can và cột gỗ lim được chạm khắc tinh tế.

Mái cầu được lợp bằng ngói đỏ truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nhìn từ xa, cây cầu uốn cong như một dải lụa đỏ vắt ngang qua dòng sông Ân xanh mát. Hai đầu cầu được thiết kế các bậc tam cấp, chỉ dành cho người đi bộ và các phương tiện thô sơ, tạo nên một không gian yên bình, tách biệt với sự ồn ào của phố thị.

Điểm dừng chân của người dân xứ biển

Không chỉ giữ vai trò giao thông, cầu ngói Phát Diệm (Ninh Bình) từ lâu đã trở thành một không gian sinh hoạt cộng đồng mang đậm tính nhân văn. Với người dân Kim Sơn (cũ), cây cầu giống như một "mái đình kéo dài".

Cụ Nguyễn Văn Hòa, một cao niên tại xã Phát Diệm chia sẻ: "Cầu ngói gắn liền với tuổi thơ của bao thế hệ. Trưa hè nắng gắt, chúng tôi ra đây hóng mát. Ngày mưa rào, khách bộ hành dừng chân trú tạm dưới mái ngói đỏ, kể cho nhau nghe vài câu chuyện đồng áng. Thậm chí, nơi đây còn là chứng nhân cho bao mối tình của đôi lứa hẹn hò".

Cái hay của cầu ngói chính là sự mát mẻ về mùa hè và ấm áp về mùa đông. Khi bước chân vào lòng cầu, cái nóng oi ả của vùng biển dường như tan biến nhờ những làn gió mát rượi thổi lên từ mặt sông Ân và sự che chắn của mái ngói dày.

Đây là nơi lưu giữ những nét đẹp trong đời sống sinh hoạt, nơi tình làng nghĩa xóm được thắt chặt qua những cuộc trò chuyện bình dị bên những hàng cột gỗ lim nhẵn bóng vết thời gian.

Biểu tượng văn hóa được vinh danh trên bộ tem bưu chính Việt Nam

Giá trị của cầu ngói Phát Diệm không chỉ nằm ở địa phương mà còn được công nhận ở tầm quốc gia. Với kiến trúc độc đáo và giá trị lịch sử tiêu biểu, hình ảnh cây cầu này đã từng được Tổng công ty Bưu điện Việt Nam lựa chọn để in trên bộ tem bưu chính.

Việc xuất hiện trên những con tem không chỉ là sự vinh danh về mặt nghệ thuật mà còn giúp quảng bá hình ảnh vùng đất Ninh Bình ra khắp thế giới.

Cùng với Nhà thờ đá Phát Diệm cổ kính, cầu ngói Phát Diệm đã tạo nên một quần thể kiến trúc văn hóa, tâm linh đặc sắc, trở thành niềm tự hào của người dân Ninh Bình.

Năm 2018, cây cầu chính thức được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh, khẳng định vị thế là một di sản cần được bảo tồn và phát huy giá trị.

Nằm trong quần thể "Cầu ngói Kim Sơn" cùng với cầu ngói Hòa Bình và cầu ngói Lưu Quang, cầu ngói Phát Diệm được đánh giá là cây cầu có giá trị nghệ thuật cao nhất. Nó là sự kết hợp hoàn hảo giữa công năng sử dụng và tư duy thẩm mỹ của người thợ mộc, thợ nề xưa.

Trải qua hơn 120 năm với bao thăng trầm của lịch sử và sự khắc nghiệt của thời tiết vùng biển, cầu ngói Phát Diệm vẫn đứng vững, giữ nguyên dáng vẻ ban đầu. Tuy nhiên, để di sản này mãi trường tồn, công tác trùng tu và bảo tồn luôn được chính quyền và nhân dân địa phương chú trọng. Các đợt đại tu đều tuân thủ nguyên tắc giữ gìn tối đa các yếu tố gốc, từ những cột gỗ lim cho đến những viên ngói mũi hài cổ kính.

Ngày nay, khi du khách về với xã Phát Diệm (Ninh Bình), ngoài việc chiêm bái vẻ đẹp kỳ vĩ của Nhà thờ đá, chắc chắn không thể bỏ qua trải nghiệm đi bộ trên những bậc tam cấp của cầu ngói Phát Diệm, chạm tay vào những cột gỗ mát lạnh và ngắm nhìn dòng sông Ân êm đềm chảy.
Cầu ngói Phát Diệm không chỉ là một cây cầu; đó là gạch nối giữa quá khứ và hiện tại, là linh hồn của vùng đất "núi vàng". Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, cây cầu vẫn nằm đó, tĩnh lặng và cổ kính, như một lời nhắc nhở về công ơn của bậc tiền nhân và vẻ đẹp bất diệt của văn hóa dân gian Việt Nam.

×