Cầu ngói Thượng Gia trăm tuổi ở Ninh Bình: "Báu vật" vô giá của làng và chứng nhân lịch sử đi qua bom đạn

Cầu ngói Thượng Gia được xây dựng từ khi nào?

Nói đến cầu ngói ở Ninh Bình, người ta thường nghĩ ngay đến cầu ngói Phát Diệm danh tiếng lẫy lừng ở xã Phát Diệm, hay những cây cầu gắn liền với các chợ cổ như: Chợ Thượng, chợ Lương… Thế nhưng, ít ai biết rằng, tại vùng đất Gia Vân, nơi có khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long thơ mộng còn có một cây cầu ngói cổ kính khác cũng sở hữu tuổi đời hơn một thế kỷ. Đó chính là cầu ngói Thượng Gia.

Cây cầu nằm lặng lẽ, kết nối hai thôn Quyết Tiến và Tân Ngọc thuộc xã Gia Vân, tỉnh Ninh Bình. Dù mang trong mình giá trị lịch sử và kiến trúc độc đáo, cầu ngói Thượng Gia lại khá "khép kín" và ít người ngoài biết đến.

Cầu bắc qua một con ngòi (cách gọi con kênh nhỏ của người dân địa phương) êm đềm chảy qua làng, tạo nên một khung cảnh làng quê bắc bộ đặc trưng, thanh bình và nhuốm màu thời gian.

Cầu ngói Thượng Gia có từ bao giờ? Câu hỏi ấy cho đến nay vẫn là một ẩn số đối với cả những người am tường lịch sử địa phương. Ngay cả những cụ già cao niên nhất trong làng, dù đã bước sang tuổi "bách niên giai lão", khi được hỏi cũng chỉ biết lắc đầu cười trừ.

Trong ký ức của họ, từ khi mở mắt chào đời, tiếng khóc khóc oa oa hòa cùng tiếng gió đồng, thì cây cầu ngói ấy đã hiên ngang bắc qua dòng kênh tự bao giờ. Họ lớn lên, trưởng thành, già đi, và cây cầu vẫn ở đó, như một cái cây cổ thụ cắm rễ sâu vào lòng đất mẹ, chứng kiến mọi sự đổi thay của xóm làng.

Kiến trúc "thượng gia hạ kiều", đỉnh cao nghệ thuật kiến tạo của cha ông

Cầu ngói Thượng Gia được xây dựng theo lối kiến trúc cổ cực kỳ độc đáo và hiếm hoi còn sót lại tại Việt Nam: "Thượng gia hạ kiều" (nghĩa là trên là nhà, dưới là cầu). Đây là kiểu kiến trúc đòi hỏi kỹ thuật mộc và tính toán trọng lực vô cùng chính xác của các bậc tiền nhân.

Cây cầu có chiều dài khoảng 10m và chiều rộng gần 3m, được thiết kế như một ngôi nhà cổ 5 gian vững chãi. Toàn bộ hệ thống khung xương của cầu, từ hệ thống cột, kèo, vì cho đến mặt sàn, xưa kia đều được dựng hoàn toàn bằng những thân gỗ lim lớn, "vòng tay người ôm không xuể". Gỗ lim, loại gỗ trong nhóm "tứ thiết" vốn nổi tiếng về độ bền, không bị mối mọt, giúp cây cầu chịu đựng được sự khắc nghiệt của thời tiết mưa nắng thất thường miền Bắc.

Theo các cụ cao niên trong làng, để xác định chính xác niên đại ra đời cũng như những thông điệp mà cha ông gửi gắm, cần phải có những nhà nghiên cứu am hiểu sâu sắc về chữ Hán để dịch lại toàn bộ nội dung được khắc tinh xảo trên xà của 3 gian giữa cây cầu. Những thớ gỗ xù xì, những nét chữ cổ lấm lem bụi thời gian chính là chiếc chìa khóa vạn năng mở ra cánh cửa quá khứ của vùng đất này.

Trải qua thời gian, do đặc thù nằm ngâm dưới nước quanh năm suốt tháng, phần trụ cầu bằng gỗ lim ban đầu đã bị nước sông xói mòn và mục nát. Để đảm bảo an toàn cho người dân qua lại, phần chân đế này sau đó đã được thay thế bằng hệ thống cột bê tông cốt thép chắc chắn. Tuy có sự đan xen của vật liệu hiện đại, nhưng phần thân và mái cầu bên trên vẫn giữ nguyên được cái "hồn" cốt cổ kính của kiến trúc xưa.

Ký ức đau thương thời chiến và hành trình hồi sinh từ tro tàn

Lịch sử của cầu ngói Thượng Gia không chỉ có tiếng chim hót yên bình mỗi sớm mai, mà còn thấm đẫm máu, nước mắt và khói lửa của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Cây cầu này đã từng là một "chứng nhân lịch sử" kiên cường, cùng người dân địa phương đi qua những năm tháng lầm than nhưng anh dũng.

Vào năm 1954, khi thực dân Pháp mở rộng địa bàn đánh chiếm vào địa phương, cầu ngói Thượng Gia đứng trước một bước ngoặt lịch sử. Khi đó, đây là con đường độc đạo, là lối đi duy nhất để giao thương, qua lại của người dân trong vùng. Để thực hiện chiến thuật "tiêu thổ kháng chiến", ngăn chặn bước tiến quân và phong tỏa việc càn quét của quân địch qua kênh, người dân địa phương đã đau đớn đưa ra quyết định: Đốt cầu.

Ngọn lửa bùng lên, thiêu rụi niềm tự hào của dân làng. Nhưng điều kỳ diệu đã xảy ra. Do cầu được làm bằng những thân gỗ lim cổ thụ quá lớn và rắn chắc, ngọn lửa hung tàn của chiến tranh không thể thiêu rụi được hoàn toàn. Nhiều bộ phận cốt lõi, những khúc gỗ lim lớn vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt, không chịu khuất phục trước lửa đỏ.

Sau khi hòa bình lập lại, giặc tan, người dân hai thôn Quyết Tiến và Tân Ngọc lại đồng lòng chung tay hồi sinh "linh hồn" của làng. Họ lượm lặt, tận dụng lại từng khúc gỗ lim còn sót lại sau vụ cháy, đóng lại từng cái mộng, dựng lại từng cây cột để tái thiết cây cầu gần như nguyên bản.

Tuy nhiên, thay vì lợp mái lá như thuở ban đầu, người dân đã quyết định thay thế bằng mái ngói đỏ. Từ đó, cái tên "Cầu ngói Thượng Gia" chính thức gắn liền với đời sống của người dân cho đến tận ngày nay.

"Báu vật" lưu giữ ký ức và biểu tượng văn hóa trường tồn

Đối với người dân xã Gia Vân mới, cầu ngói Thượng Gia không đơn thuần là một công trình giao thông, mà nó đã hóa thành một phần máu thịt, một "báu vật" vô giá mà họ có trách nhiệm phải canh giữ, bảo tồn bằng mọi giá.

Bà Nguyễn Thu Hiền, một người con sinh ra và lớn lên tại xã Gia Vân, bồi hồi chia sẻ khi ngồi dưới mái ngói mát rượi của cây cầu: “Tôi sinh ra đã thấy cầu ngói Thượng Gia rồi. Lúc nhỏ, đám trẻ con chúng tôi thường ra đây ngồi chơi, trốn tìm, hóng mát mỗi buổi trưa hè. Giờ đã có tuổi, chúng tôi vẫn giữ thói quen đó. Cứ chiều muộn hay lúc thảnh thơi, lại ra cầu ngồi trò chuyện với xóm giềng. Cây cầu này linh thiêng và gần gũi lắm”.

Năm 1980, một bước ngoặt phát triển mới đến với địa phương. Một con đường mới lớn hơn được mở rộng, một cây cầu bê tông cốt thép hiện đại, vững chãi được xây dựng ngay bên cạnh để phục vụ cho xe cộ tải trọng lớn và nhu cầu phát triển kinh tế. Nhiều người lúc bấy giờ lo ngại cầu cổ sẽ bị dỡ bỏ. Thế nhưng, nhận thức được giá trị văn hóa vô giá, các cơ quan chức năng và chính quyền địa phương đã quyết định giữ lại nguyên vẹn cầu ngói Thượng Gia.

Sự xuất hiện của cây cầu bê tông mới đã "giải phóng" cho cầu ngói Thượng Gia khỏi sứ mệnh giao thương nặng nề. Cây cầu cổ quay trở về với không gian yên bình vốn có. Giờ đây, nó trở thành nơi lui tới của các cụ già tóc bạc phơ ngồi đánh cờ, ngắm cảnh, đàm đạo chuyện đời; là nơi các bạn trẻ hẹn hò, lưu dấu những kỷ niệm tình yêu đôi lứa; và là nơi những đứa trẻ khúc khích tiếng cười sau giờ tan học.

Trao đổi về giá trị của công trình này, ông Đinh Nguyên Biên, Trưởng thôn Tân Ngọc, khẳng định: “Cầu ngói Thượng Gia đã tồn tại trăm năm, gắn liền với ký ức, tuổi thơ và cả những giai đoạn thăng trầm nhất của nhiều thế hệ người dân địa phương. Không chỉ là một công trình kiến trúc đơn thuần, cây cầu còn là biểu tượng văn hóa, là chứng nhân lịch sử bền bỉ của làng quê chúng tôi trước dòng chảy của thời gian”.

Chiến tranh đã lùi xa, những làn sóng đô thị hóa có thể làm thay đổi bộ mặt của nhiều vùng quê, nhưng dưới mái ngói rêu phong của cầu Thượng Gia, thời gian như ngừng lại. Cây cầu vẫn đứng đó, soi bóng xuống dòng kênh xanh, như một lời nhắc nhở thế hệ mai sau về cội nguồn, về một nét đẹp văn hóa kiến trúc độc đáo mà cha ông đã dày công để lại.

×