Chế Bồng Nga - Vị vua vĩ đại nhất Champa, đã vong mạng trước Trần Khát Chân như thế nào?

Chế Bồng Nga - Vị vua vĩ đại nhất Champa, đã vong mạng trước Trần Khát Chân như thế nào?

Chế Bồng Nga, còn được gọi là Po Binasuor, là con trai út của vua Chế A Năng. Sau khi vua cha qua đời, quyền lực tại Champa rơi vào tay Trà Hòa – con rể của triều đình. Khi Trà Hòa chết, các đại thần tôn Chế Bồng Nga lên ngôi. Ông trở thành vị vua thứ ba của vương triều thứ 12 Champa và nhanh chóng khẳng định tài năng quân sự cũng như ý chí phục hưng quốc gia.

Khi lên ngôi, Chế Bồng Nga nhận thấy nhà Trần ở Đại Việt đã bước vào thời kỳ suy yếu. Sau những năm thịnh trị trước đó, triều đình rơi vào tình trạng nội bộ rối ren, quân đội suy giảm sức chiến đấu. Nhận thấy thời cơ, Chế Bồng Nga bắt đầu thực hiện chiến lược bắc phạt nhằm lấy lại những vùng đất từng mất vào tay Đại Việt, đồng thời khẳng định vị thế của Champa.

Ngay từ đầu thập niên 1360, quân Chiêm đã nhiều lần đánh phá vùng ven biển Đại Việt. Năm 1361, Chế Bồng Nga đem quân theo đường biển tiến đánh cửa biển Dĩ Lý ở khu vực Quảng Bình ngày nay. Quân Đại Việt chống cự yếu ớt và nhanh chóng rút lui. Quân Chiêm cướp phá, tàn sát rồi rút ra biển. Những năm sau đó, các cuộc tấn công tương tự tiếp tục diễn ra, khiến khu vực biên giới luôn trong tình trạng bất ổn.

Sau khi thăm dò sức mạnh đối phương, Chế Bồng Nga bắt đầu những chiến dịch lớn hơn. Đỉnh cao đầu tiên của ông đến vào năm 1371. Lúc này, triều đình Đại Việt đang xảy ra biến loạn khi Dương Nhật Lễ bị lật đổ. Tận dụng thời cơ, Chế Bồng Nga huy động hạm đội chiến thuyền lớn tiến vào cửa Đại An rồi theo đường sông tiến thẳng vào đồng bằng Bắc Bộ.

Quân nhà Trần gần như không kịp tổ chức phòng thủ. Sử sách ghi lại rằng quân Chiêm tiến vào Thăng Long “như đi vào chỗ không người”. Vua Trần Nghệ Tông phải bỏ kinh thành chạy trốn. Quân Chiêm chiếm kinh đô, cướp bóc vàng bạc, châu báu, bắt phụ nữ và trẻ em rồi đốt phá cung điện và kho sách của triều đình. Đây là lần đầu tiên trong nhiều thế kỷ, kinh đô Đại Việt rơi vào tay quân ngoại bang theo cách nhanh chóng như vậy.

Chiến thắng này khiến danh tiếng của Chế Bồng Nga lan khắp khu vực. Champa từ một quốc gia suy yếu bỗng trở thành thế lực quân sự đáng sợ ở Đông Nam Á.

Không dừng lại ở đó, Chế Bồng Nga tiếp tục khiến Đại Việt chịu thêm một thất bại nặng nề khác vào năm 1377. Khi ấy, vua Trần Duệ Tông quyết định mở chiến dịch lớn nhằm tấn công Champa để rửa nhục. Đại quân Đại Việt tiến sâu vào lãnh thổ Chiêm và áp sát kinh đô Đồ Bàn.

Nhưng Chế Bồng Nga đã chuẩn bị sẵn một cái bẫy chiến lược. Ông cho quân giả vờ bỏ thành, khiến Trần Duệ Tông tưởng rằng quân Chiêm đã rút chạy. Khi quân Trần tiến vào, phục binh từ bốn phía bất ngờ đánh ra. Quân Đại Việt bị chia cắt và rơi vào hỗn loạn. Trận chiến kết thúc với thảm bại của nhà Trần, trong đó chính vua Trần Duệ Tông cũng tử trận.

Sau chiến thắng vang dội này, Chế Bồng Nga liên tục đưa quân tiến ra phía bắc. Trong nhiều năm tiếp theo, ông ba lần tiến vào Thăng Long, khiến triều đình nhà Trần nhiều phen phải bỏ kinh thành chạy trốn. Sử gia Lê Quý Đôn sau này mô tả rằng vị vua Champa “ra vào nước Việt như chỗ không người”.

Trong một lần tấn công năm 1378, quân Chiêm lại tràn vào Thăng Long, cướp bóc khắp kinh thành. Quan kinh doãn Lê Giốc bị bắt phải quỳ lạy nhưng ông từ chối, cuối cùng bị giết. Vua Trần Nghệ Tông buộc phải mang vàng bạc và bảo vật hoàng gia giấu vào núi để tránh rơi vào tay đối phương.

Những chiến dịch liên tiếp của Chế Bồng Nga khiến cả vùng Bắc Trung Bộ và đồng bằng Bắc Bộ rơi vào cảnh hoang mang. Nhiều vùng đất bị tàn phá nặng nề. Triều đình nhà Trần, vốn đã suy yếu, lại càng lâm vào khủng hoảng.

Tuy vậy, chiến tranh liên miên cũng khiến Champa phải chịu tổn thất lớn. Quân đội phải liên tục chinh chiến xa nhà, còn nguồn lực quốc gia dần bị bào mòn.

Năm 1389, Chế Bồng Nga phát động một cuộc bắc phạt lớn khác. Lúc này, nhà Trần giao cho tướng trẻ Trần Khát Chân chỉ huy phòng tuyến sông Hải Triều nhằm chặn đường tiến quân của Champa.

Tháng giêng năm 1390, Chế Bồng Nga dẫn hơn một trăm chiến thuyền tiến vào khu vực này để thị sát chiến trường. Nhưng chính tại đây, số phận của ông đã rẽ sang hướng khác vì một vụ phản bội.

Một tiểu tướng trong quân Chiêm tên là Bỉ Lậu Kê vì sợ tội nên bí mật đầu hàng quân Đại Việt. Người này tiết lộ cho Trần Khát Chân rằng thuyền của Chế Bồng Nga được sơn màu xanh lục để dễ nhận diện.

Khi đoàn chiến thuyền Champa tiến vào trận địa, Trần Khát Chân lập tức ra lệnh tập trung hỏa lực bắn vào chiếc thuyền đặc biệt đó. Giữa làn đạn dày đặc, Chế Bồng Nga bị trúng đạn và tử trận ngay trên thuyền.

Cái chết của ông khiến quân Chiêm rơi vào hỗn loạn. Một số tướng lĩnh lập tức rút quân, số khác tranh giành quyền lực. Trần Khát Chân cho đem thủ cấp của vị vua Champa về dâng lên triều đình.

Sử chép rằng khi đầu Chế Bồng Nga được mang tới, thượng hoàng Trần Nghệ Tông ban đầu còn tưởng quân Chiêm đã bao vây. Đến khi biết tin chiến thắng, ông thốt lên rằng cuộc đối đầu kéo dài giữa hai bên cuối cùng đã kết thúc.

Sau cái chết của Chế Bồng Nga, Champa nhanh chóng rơi vào bất ổn nội bộ. Tướng La Ngai lên nắm quyền nhưng không thể duy trì sức mạnh như trước. Những vùng đất từng chịu ảnh hưởng của Champa lần lượt bị Đại Việt thu hồi.

Nhiều sử gia coi giai đoạn từ khoảng 1360 đến 1390, dưới triều Chế Bồng Nga, là thời kỳ cực thịnh cuối cùng của vương quốc Champa. Nhà nghiên cứu Georges Maspero đánh giá đây là giai đoạn Champa đạt tới đỉnh cao quyền lực.

Ngay cả các sử gia Việt Nam cũng phải thừa nhận tài năng quân sự của ông. Chế Bồng Nga đã biến một quốc gia suy yếu thành đối thủ đáng gờm của Đại Việt, khiến triều đình nhà Trần nhiều phen khốn đốn.

Dù vậy, cũng có ý kiến cho rằng những cuộc chiến liên miên của ông chủ yếu mang tính cướp phá hơn là xây dựng quốc gia. Dẫu vậy, không thể phủ nhận rằng trong lịch sử Champa, Chế Bồng Nga vẫn là vị vua nổi bật nhất – người từng nhiều lần đưa quân vào tận Thăng Long và khiến cả một triều đại ở Đại Việt phải khiếp sợ.

Sự nghiệp của ông kết thúc bởi một mũi tên trên sông Hải Triều, nhưng cái tên Chế Bồng Nga vẫn được nhắc đến như vị vua chiến binh vĩ đại cuối cùng của Champa.

×