Chiêm ngưỡng bảo vật hơn 900 năm tuổi khắc 14 vũ nữ thời Lý độc nhất Việt Nam

Thành bậc lan can thời Lý được công nhận Bảo vật Quốc gia

Nằm dưới lòng đất suốt nhiều thế kỷ, câu chuyện về sự phát lộ của bảo vật quốc gia này gắn liền với những trang sử thăng trầm của dân tộc. Theo các thư tịch cổ, vào đầu thế kỷ XII (thời vua Lý Nhân Tông), tháp Vạn Phong Thành Thiện (thường gọi là tháp Chương Sơn) được xây dựng nguy nga, bề thế trên đỉnh núi Ngô Xá (nay xã Tân Minh, tỉnh Ninh Bình). Bảo tháp này từng là một trong những trung tâm Phật giáo đỉnh cao, biểu tượng cho sự hưng thịnh của vương triều Lý.

Tuy nhiên, đến đầu thế kỷ XV, khi giặc Minh xâm lược nước ta, với chính sách đồng hóa và triệt hạ văn hóa tàn bạo, chúng đã cho đập phá, san phẳng ngọn tháp vĩ đại này hòng xóa sạch vết tích văn minh của người Việt.

Quy mô và sự tráng lệ của tháp Chương Sơn tưởng chừng chỉ còn trong huyền thoại, cho đến cuối năm 1966 đầu năm 1967. Trong bối cảnh đất nước còn khói lửa chiến tranh, Bảo tàng Nam Hà (cũ) đã phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành một cuộc khai quật lịch sử tại phế tích tháp Chương Sơn với diện tích hơn 900m².

Cuộc khai quật đã làm "phát lộ" hàng trăm hiện vật bằng chất liệu đá cấu thành nên tòa tháp. Giữa vô số những mảnh vỡ kiến trúc, sự xuất hiện của một thành bậc lan can bằng đá nguyên khối đã khiến giới khoa học và khảo cổ lúc bấy giờ hết sức bất ngờ.

Đại diện Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2 (tại phường Nam Định) cho biết: “Trong số hàng trăm hiện vật chất liệu đá của tháp Chương Sơn được khai quật năm 1966-1967, thành bậc lan can (hay tay vịn thành bậc) là một trong số ít những hiện vật còn giữ được hình thức tương đối nguyên vẹn và sở hữu những đường nét hoa văn trang trí vô cùng độc đáo. Đây không chỉ là hiện vật gốc độc bản có niên đại thời Lý tại Nam Định cũ mà còn là tiêu bản duy nhất được phát hiện ở Việt Nam tính đến thời điểm hiện tại”.

Tuyệt tác chạm khắc vũ điệu dâng hoa của 14 vũ nữ thời Lý

Trải qua gần một thiên niên kỷ, thành bậc lan can đá vẫn toát lên vẻ đẹp mê hồn, làm say đắm bất cứ ai có dịp chiêm ngưỡng. Qua đo đạc khảo cổ, thành bậc có dáng hình hộp dài 205cm, cao 46cm và dày 17cm. Cấu trúc tổng thể gồm một đầu vuông vắn và một đầu chéo nhọn hướng lên trên. Thời điểm được phát hiện, báu vật này chỉ bị vỡ một miếng nhỏ ở đầu chéo, toàn bộ cấu trúc còn lại hoàn hảo một cách kinh ngạc.

Thành bậc được chia làm hai phần rõ rệt, trong đó phần trên chính là "trái tim" nghệ thuật của hiện vật. Tại đây, ở cả hai mặt đối xứng, các nghệ nhân thời Lý đã chạm nổi vô cùng tinh xảo hình ảnh 14 vũ nữ (mỗi mặt gồm 7 vũ nữ).

Các nhà nghiên cứu đánh giá, những bức chạm khắc trên thành bậc lan can thể hiện trình độ tạo hình tinh xảo của nghệ nhân thời Lý. Hình ảnh 14 vũ nữ (mỗi mặt gồm 7 người) được thể hiện trong tư thế múa dâng hoa với những đường nét uyển chuyển, tạo cảm giác chuyển động nhịp nhàng. Thân người uốn theo ba khúc, nghiêng về phía trước, một chân co, một chân duỗi. Các vũ nữ ngả đầu ra phía sau trong tư thế múa đặc trưng, trên đầu đội mũ nhiều tầng trang trí hoa văn cầu kỳ, phía sau là búi tóc cao.

Khuôn mặt các vũ nữ có dáng trái xoan đầy đặn, được thể hiện ở tư thế nhìn chính diện. Hai tay dang sang hai bên, khuỷu tay co gập và đưa ngang đầu, tạo nên bố cục cân đối. Tay trái nâng một nụ sen lớn - hình tượng gắn với Phật giáo, trong khi tay phải cầm dải lụa mềm mại. Trang phục được thể hiện với nhiều chi tiết tinh tế, ôm sát cơ thể; cổ tay, cổ chân được trang trí bằng các loại trang sức và dải lụa, góp phần làm nổi bật vẻ sinh động của tác phẩm.

Nếu phần trên của thành bậc tập trung khắc họa hình tượng con người thì phần dưới lại là không gian của các họa tiết hoa lá được bố trí hài hòa. Dù được chạm khắc trên cả hai mặt, cách thức trang trí có sự khác biệt nhất định nhằm phù hợp với chức năng và vị trí lắp đặt của cấu kiện kiến trúc này.

Một mặt được chạm kín bằng hoa văn chủ đạo là hoa sen xen hoa cúc uốn lượn theo hình sin, một nét đặc trưng không thể trộn lẫn của nghệ thuật thời Lý. Bên cạnh đó là các hoa văn phụ trợ hình dấu hỏi và hoa văn tay mướp đan cài dày đặc nhưng không hề rối mắt.

Mặt còn lại của thành bậc thiết kế để khớp với bậc tam cấp lên xuống. Do đó, các hoa văn chỉ được trang trí khéo léo ở khoảng trống giữa mỗi bậc với đề tài đồng nhất với mặt trước. Tại mặt này, người xưa còn khoét sâu hai mộng lớn vào thân bậc, dùng để lắp ghép kỹ thuật một cách vô cùng chắc chắn.

Cửa ngõ giao thoa văn hóa và mật mã dựng lại bảo tháp

Không đơn thuần là một cấu kiện kiến trúc, thành bậc lan can tháp Chương Sơn chứa đựng những giá trị lịch sử và văn hóa vô cùng to lớn. Cán bộ bảo tàng chia sẻ, đây vốn là cấu kiện ghép ở hai bên thành của bậc lên xuống tòa tháp.

“Qua đặc điểm tạo hình và chức năng của hiện vật, chúng ta không chỉ hình dung được quy mô to lớn, bề thế và tráng lệ của tháp Chương Sơn xưa kia, mà đây còn là cơ sở khoa học quan trọng để các nhà nghiên cứu tiến hành dựng lại cấu tạo kiến trúc tổng thể của bảo tháp thời Lý”.

Hơn thế nữa, các đề tài hoa văn, đặc biệt là hình tượng con người thể hiện trên hiện vật đã cung cấp nguồn sử liệu bằng hiện vật vô giá về mỹ thuật tạo hình, tư duy thẩm mỹ đỉnh cao, cũng như trang phục, trang sức và sự phát triển vượt bậc của nghề thủ công chạm khắc đá truyền thống thế kỷ XII.

Sự xuất hiện của các vũ nữ dâng hoa trong tư thế múa uốn lượn cũng là minh chứng sống động phản ánh mối quan hệ, sự giao lưu và ảnh hưởng văn hóa sâu sắc giữa quốc gia Đại Việt thời Lý với các nền văn hóa lớn trong khu vực như: Chăm Pa, Trung Quốc và Ấn Độ trong tiến trình lịch sử.

Với những giá trị độc bản và "vô tiền khoáng hậu" đó, năm 2015, thành bậc lan can thời Lý đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia.

Hiện nay, bảo vật độc nhất vô nhị này đang được lưu giữ, trưng bày trang trọng tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2 tại phường Nam Định. Nơi đây đã trở thành điểm đến thu hút đông đảo các nhà khoa học, lịch sử, kiến trúc và du khách thập phương đến tham quan, chiêm ngưỡng.

Trải qua hơn 9 thế kỷ, dẫu cho những tòa tháp sừng sững đã bị tro bụi thời gian và khói lửa chiến tranh che lấp, nhưng những gì tinh túy nhất của hồn Việt, tài năng Việt vẫn kết tinh vẹn nguyên trên thành bậc lan can đá tháp Chương Sơn. Bảo vật quốc gia này mãi là niềm tự hào, là nhân chứng thầm lặng kể câu chuyện về một triều đại rực rỡ trong lịch sử dân tộc cho thế hệ hôm nay và mai sau.

×