Chiêng Mường - báu vật linh thiêng của người Mường Phú Thọ

Chiêng Mường - tiếng vọng từ cội nguồn văn minh

Chiêng Mường là nhạc khí đồng truyền thống được coi là báu vật linh thiêng và là "hồn vía" không thể thiếu trong đời sống tinh thần, văn hóa của người Mường tại tỉnh Hòa Bình cũ nay là tỉnh Phú Thọ. Giữa dòng chảy hối hả của thời đại, âm thanh ấy vẫn bền bỉ vang vọng khắp đại ngàn Tây Bắc, khẳng định sức sống mãnh liệt của một báu vật vô giá trên quê hương Phú Thọ mới.

Đi khắp các bản làng xứ Mường của tỉnh Phú Thọ hôm nay - nơi dung hòa những dấu tích văn hóa đặc sắc của vùng đất Tổ và cái nôi của người Việt Cổ, chúng ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh những dàn Chiêng Mường được treo trang trọng ở gian giữa nhà sàn.

Đối với bà con nơi đây, tiếng cồng, tiếng chiêng là thứ không thể vắng mặt trong đời sống sinh hoạt cũng như các dịp lễ hội quan trọng.

Dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu văn hóa, cồng chiêng là nhạc cụ cổ xưa mang tính biểu tượng cao, bắt nguồn từ nền văn minh Đông Sơn rực rỡ cách đây ít nhất 3.500 - 4.000 năm.

Trên mặt trống đồng Đông Sơn, hình ảnh con người say sưa đánh chiêng hiện diện như một minh chứng sinh động cho đời sống âm nhạc, tín ngưỡng của người Việt cổ.

Với người Mường, chiếc chiêng được sáng tạo, gìn giữ và lưu truyền từ thuở hai dân tộc Việt - Mường chưa chia tách, mang trong mình cả một bầu trời tri thức dân gian.

Chiêng Mường được chế tác hoàn toàn bằng kim loại đồng, áp dụng hai kỹ thuật thủ công đòi hỏi sự tài hoa tuyệt đinh: đúc khuôn và gò tay. Mỗi chiếc chiêng không chỉ là một nhạc cụ tinh xảo mà còn là kết tinh của mồ hôi, của bàn tay khéo léo và tâm hồn nghệ nhân.

Những hoa văn mộc mạc mà giàu tính biểu tượng trên mặt chiêng cổ tựa như những bức thông điệp không lời, kể lại câu chuyện về thế giới quan, về con người, thiên nhiên và vũ trụ trong quan niệm của cư dân xứ Mường.

Chiêng Mường - 12 âm sắc và nhịp cầu nối cõi thực và cõi thiêng

Dành cả cuộc đời để giữ hồn cho bản làng, Nghệ nhân ưu tú Bùi Văn Lựng (xóm Mường Lầm, xã Mường Bi) chia sẻ đầy tâm huyết: "Chiêng là nhạc cụ gắn bó mật thiết với người Mường như cơm ăn, nước uống vậy. Chiêng là vật thiêng, là của quý trong mỗi gia đình.

Tiếng chiêng mang linh khí của rừng núi, là sợi dây nối kết con người với thế giới siêu nhiên. Chiêng hiện diện trong nghi lễ vòng đời, trong lễ hội dân gian, sinh hoạt tín ngưỡng và cả những khoảnh khắc bình dị nhất”.

Sự tinh tế của nghệ thuật Chiêng Mường nằm ở cấu trúc bài bản và sự phân bổ âm vực.

Theo ông Lựng, một dàn Chiêng Mường chuẩn mực phải hội đủ 12 chiếc, đại diện cho 12 tháng trong năm, thể hiện sự luân chuyển của đất trời. Dàn nhạc này được chia thành 3 nhóm âm vực, tạo nên sự biến hóa kỳ ảo, lớp lang trong từng bản hòa tấu:

4 chiêng Khầm (chiêng trầm): Có kích thước lớn nhất, đảm nhận vai trò giữ nhịp, làm nền tảng vững chắc và tạo động lực cho toàn bộ giai điệu.

4 chiêng Bồng (chiêng bổng): Cỡ trung bình, đóng vai trò then chốt, dẫn dắt giai điệu chính của bài chiêng.

4 chiêng Chót (chiêng né): Âm thanh cao, sáng, trong trẻo, dùng để điểm xuyết, tô điểm và tạo bè phụ sắc nét.

Người Mường quan niệm "vạn vật hữu linh", mỗi chiếc chiêng đều có hồn, có vía. Bởi vậy, trước mỗi cuộc hòa tấu quan trọng, các nghệ nhân đều thành kính thực hiện nghi thức "dậy chiêng" – dùng rượu lau lên núm chiêng để đánh thức linh hồn báu vật sau thời gian dài ngủ quên.

Khi diễn tấu, họ không dùng tay không mà sử dụng những chiếc dùi đặc biệt làm từ gỗ cây ổi hoặc hồng bì, đầu bọc da thú hoặc vải mềm. Sự cẩn trọng ấy giúp chiêng tạo ra âm thanh tròn trịa, ấm áp và vang xa đến từng vách núi.

Hành trình giữ lửa di sản giữa thời khắc giao thời

Năm 2016, tại tỉnh Hòa Bình cũ nay là tỉnh Phú Thọ đánh dấu một cột mốc lịch sử khi nghệ thuật Chiêng Mường chính thức được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng năm đó, một kỷ lục Guinness Việt Nam đã được xác lập với màn trình tấu hùng tráng của 1.600 nghệ nhân Chiêng.

Sự kiện này không chỉ gây tiếng vang lớn mà còn là "cú hích" thức tỉnh ý thức cộng đồng, đẩy mạnh công tác bảo tồn di sản ở quy mô sâu rộng hơn.

Nhìn vào những con số thống kê năm 2024, những người yêu văn hóa truyền thống hoàn toàn có quyền tự hào. Toàn khu vực đã lưu giữ được gần 15.000 chiếc chiêng cổ, có trên 10.000 người biết đánh chiêng và 224 câu lạc bộ chiêng Mường đang hoạt động sôi nổi. Đây là những "thành lũy" vững chắc bảo vệ văn hóa bản địa trước cơn lốc của đô thị hóa và hội nhập.

Bên cạnh nỗ lực tự thân của cộng đồng, không thể không nhắc đến tầm nhìn chiến lược của chính quyền địa phương tỉnh Phú Thọ. Hàng loạt chính sách thiết thực đã được triển khai: hỗ trợ kinh phí 2 triệu đồng/năm cho mỗi đội văn nghệ xóm, đưa nghệ thuật diễn tấu chiêng vào chương trình giáo dục ngoại khóa và liên tục mở các lớp truyền dạy cho thanh thiếu niên.

Nhờ đó, thế hệ trẻ không chỉ được nghe mà còn được trực tiếp gõ những nhịp chiêng của cha ông. Những "cây đại thụ" trong làng văn hóa Mường như Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Hình, Bùi Văn Lựng, Bùi Thanh Bình hay Đinh Thị Kiều Dung... vẫn đang ngày đêm miệt mài "truyền lửa", gieo mầm tình yêu di sản vào thế hệ tương lai.

Giữa không gian bao la của núi rừng ngày xuân, nghe tiếng Chiêng Mường ngân lên trầm hùng, ta mới cảm nhận trọn vẹn sự giao hòa của đất trời và sự tiếp nối không ngừng nghỉ giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.

Bảo tồn Chiêng Mường không chỉ là giữ gìn một loại nhạc cụ, mà là giữ lấy cốt cách, tâm hồn của một dân tộc. Tiếng chiêng ấy chính là cội nguồn sức mạnh, là động lực để người dân xứ Mường tiếp tục vươn lên, làm giàu đẹp thêm cho quê hương Phú Thọ hôm nay và mãi về sau.

×