Chu Nguyên Chương cuối đời đại sát công thần: Vì sao tất cả đều bị khép tội “mưu phản”?

Chu Nguyên Chương cuối đời đại sát công thần: Vì sao tất cả đều bị khép tội “mưu phản”?

Trong lịch sử Trung Hoa, hiếm có vị hoàng đế nào vừa được nhắc đến như một người dựng nghiệp từ hai bàn tay trắng, thống nhất thiên hạ bằng chiến tranh, xây dựng một triều đại mới từ đống tro tàn của nhà Nguyên, lại vừa để lại phía sau mình một bóng tối chính trị nặng nề như Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương; ông từng cùng những công thần khai quốc vào sinh ra tử, từng phong tước, ban thưởng, thậm chí trao cho họ “đan thư thiết khoán” – thứ được người đời gọi nôm na là “kim bài miễn tử” – nhưng đến những năm cuối đời, chính những người từng giúp ông giành thiên hạ lại lần lượt trở thành đối tượng bị thanh trừng, trong đó hai đại án Hồ Duy Dung và Lam Ngọc đã biến triều đình nhà Minh những năm Hồng Vũ thành một nơi mà chỉ một lời tố giác “mưu phản” cũng có thể kéo theo cả một mạng lưới quan lại, tướng lĩnh và gia tộc công thần.

Chu Nguyên Chương vốn không phải người xa lạ với sự tàn khốc của quyền lực, bởi trước khi trở thành hoàng đế, ông từng trải qua tuổi thơ nghèo đói, từng làm tăng, từng lang bạt, từng gia nhập lực lượng khởi nghĩa rồi từng bước từ một người vô danh trở thành người đứng đầu thiên hạ; chính quá trình ấy khiến ông hiểu rất rõ một điều rằng, ngai vàng không chỉ được dựng lên bằng chiến thắng ngoài chiến trường mà còn phải được bảo vệ bằng việc kiểm soát tuyệt đối những người có khả năng thách thức quyền lực trung ương. Vì vậy, ngay từ những năm đầu lập quốc, Chu Nguyên Chương đã bắt đầu thu hồi từng lớp quyền lực của các thế lực cũ, trước hết là quyền lực của các quan lại và công thần, sau đó tiến tới cải tổ toàn bộ cơ cấu triều đình, mà vụ Hồ Duy Dung cuối cùng đã trở thành một bước ngoặt cực lớn, bởi sau khi vụ án được mở rộng, Chu Nguyên Chương phế bỏ chức tể tướng và Trung thư tỉnh, đưa quyền quyết định ngày càng tập trung trực tiếp vào tay hoàng đế.

Hồ Duy Dung ban đầu không phải một kẻ thù của Chu Nguyên Chương, ngược lại, ông từng được nhà vua tin dùng và từng bước leo lên vị trí tả thừa tướng, trở thành một trong những nhân vật quyền lực nhất triều đình; nhưng theo ghi chép trong sử liệu, quyền lực của Hồ Duy Dung ngày càng lớn, ông có lúc tự ý xử lý công việc, can thiệp vào việc bổ nhiệm, thăng giáng quan lại và thậm chí kiểm soát các tấu chương từ địa phương gửi về, khiến Chu Nguyên Chương dần cảm nhận được rằng bên cạnh ngai vàng đang hình thành một trung tâm quyền lực thứ hai.

Đến năm Hồng Vũ thứ 13, tức năm 1380, Hồ Duy Dung bị bắt và xử tử với tội danh mưu phản, nhưng điều đáng sợ nhất lại không nằm ở cái chết của riêng vị tể tướng này mà nằm ở việc vụ án sau đó được mở rộng theo cách ngày càng khó kiểm soát, nhiều công thần, quan lại và người có quan hệ với Hồ Duy Dung bị đưa vào vòng điều tra, khiến “án Hồ Duy Dung” dần biến thành một cuộc thanh trừng chính trị quy mô lớn; các nguồn sử liệu về số người chết có khác nhau, trong đó con số hàng vạn thường xuất hiện trong các ghi chép và cách diễn giải hậu thế, nhưng điều chắc chắn là tác động của vụ án đối với tầng lớp công thần khai quốc là cực kỳ nghiêm trọng.

Thế nhưng, nếu chỉ giải thích rằng Chu Nguyên Chương giết công thần vì nghi ngờ họ phản bội thì vẫn chưa chạm đến phần sâu nhất của câu chuyện, bởi bước ngoặt thực sự xuất hiện sau cái chết đột ngột của người con trai trưởng Chu Tiêu.

Chu Tiêu vốn là thái tử được Chu Nguyên Chương lựa chọn làm người kế vị, lại được xây dựng như trụ cột bảo đảm cho quá trình chuyển giao quyền lực giữa hai thế hệ, nhưng năm Hồng Vũ thứ 25, tức năm 1392, Chu Tiêu qua đời khi còn tương đối trẻ; sự ra đi của người con trưởng khiến toàn bộ kế hoạch kế vị mà Chu Nguyên Chương đã chuẩn bị trong nhiều năm đột nhiên xuất hiện một khoảng trống cực lớn. Thay vì chọn một người con trưởng thành khác trong số các hoàng tử, Chu Nguyên Chương quyết định lập con trai của Chu Tiêu là Chu Doãn Văn làm hoàng thái tôn, qua đó duy trì tính chính thống của dòng trưởng, nhưng cũng chính lựa chọn này khiến một vấn đề mới xuất hiện: Chu Doãn Văn còn trẻ, trong khi triều đình vẫn còn rất nhiều công thần từng theo Chu Nguyên Chương đánh thiên hạ, trong tay có quân đội, có uy tín, có quan hệ và có ảnh hưởng mà một vị hoàng đế trẻ tuổi rất khó kiểm soát.

Đối với một Chu Nguyên Chương vốn luôn ám ảnh bởi câu hỏi “ai có thể uy hiếp ngai vàng?”, đây gần như là một tín hiệu nguy hiểm.

Nếu những công thần từng giúp ông lập quốc tiếp tục sống đến thời Chu Doãn Văn lên ngôi, liệu vị hoàng thái tôn trẻ tuổi có thể khống chế họ hay không, hay cuối cùng sẽ xuất hiện tình trạng “thần mạnh hơn vua”, khi quyền lực của những người từng cầm quân ngoài chiến trường đủ lớn để khiến triều đình phải dè chừng? Chính nỗi lo ấy có thể giúp lý giải vì sao sau cái chết của Chu Tiêu, quá trình thanh trừng các võ tướng khai quốc lại bước vào giai đoạn khốc liệt hơn.

Một trong những cái tên cuối cùng trở thành biểu tượng cho cuộc thanh trừng ấy chính là Lam Ngọc.

Lam Ngọc không phải một võ tướng tầm thường, ông từng là một trong những danh tướng quan trọng nhất của thời Hồng Vũ, từng nhiều lần tham gia các chiến dịch chống quân Bắc Nguyên và lập chiến công đặc biệt lớn trong cuộc Bắc phạt năm 1388; ông chỉ huy một lực lượng lớn tiến sâu vào vùng Mông Cổ, đánh bại quân Bắc Nguyên tại Ngư Nhi Hải, bắt giữ rất nhiều người và thu được chiến lợi phẩm lớn, đến mức Chu Nguyên Chương từng đem công lao của Lam Ngọc so sánh với những danh tướng nổi tiếng trong lịch sử.

Nhưng chính một vị tướng có chiến công lớn như vậy lại trở thành người khiến Chu Nguyên Chương phải cảnh giác.

Theo sử liệu, Lam Ngọc sau khi lập công ngày càng kiêu ngạo, tự tung tự tác, từng có hành vi vượt quá giới hạn của một võ tướng và nhiều lần khiến triều đình không hài lòng; ông lại có ảnh hưởng rất lớn trong quân đội, có nhiều bộ tướng dũng mãnh dưới quyền và đặc biệt có quan hệ thân thích với hoàng gia thông qua gia đình Thái tử Chu Tiêu.

Tháng 2 năm Hồng Vũ thứ 26, tức năm 1393, Cẩm Y vệ chỉ huy sứ Tưởng Toản tố cáo Lam Ngọc mưu phản, cáo buộc ông cùng một số võ tướng và quan lại âm mưu làm loạn, thậm chí có ý định chờ thời điểm Chu Nguyên Chương ra ngoài làm lễ cày ruộng để phát động biến loạn; Lam Ngọc nhanh chóng bị bắt, bị kết tội mưu phản và xử tử, sau đó vụ án tiếp tục mở rộng, kéo theo nhiều công thần, tướng lĩnh và gia tộc. Trong “Nghịch thần lục”, triều đình còn công bố danh sách những người bị coi là liên đới với vụ án, cho thấy quy mô của cuộc thanh trừng đã vượt xa một vụ án chống lại riêng Lam Ngọc.

Điều khiến hậu thế đặc biệt ám ảnh chính là ở đây: vì sao hết Hồ Duy Dung rồi đến Lam Ngọc đều bị kết tội “mưu phản”?

Câu trả lời nằm một phần ở chính cơ chế pháp lý và chính trị mà Chu Nguyên Chương tạo ra.

Sau khi lập quốc, nhà Minh ban “đan thư thiết khoán” cho nhiều công thần, một hình thức đặc ân nhằm ghi nhận công lao và miễn giảm một số hình phạt cho người được ban; nhưng đặc ân ấy không phải một tấm vé bảo đảm tuyệt đối cho sự sống còn của họ, bởi tội “mưu phản” thuộc nhóm tội đặc biệt nghiêm trọng, về nguyên tắc không nằm trong phạm vi được miễn trừ. Vì vậy, nếu một công thần bị quy kết vào các tội thông thường, “đan thư thiết khoán” có thể trở thành lá chắn; nhưng nếu bị đóng dấu “phản nghịch”, chiếc lá chắn ấy gần như mất tác dụng. Đây chính là lý do khiến tội danh mưu phản trở thành một công cụ chính trị đặc biệt đáng sợ trong thời Minh sơ.

Nhưng nói như vậy không có nghĩa mọi người bị giết trong hai vụ án đều chắc chắn vô tội hoặc toàn bộ các cáo buộc đều hoàn toàn do Chu Nguyên Chương bịa đặt; bản thân Hồ Duy Dung thực sự đã tích lũy quyền lực rất lớn và những hành vi bị sử sách ghi nhận cho thấy ông từng vượt qua nhiều giới hạn của chức vụ, trong khi Lam Ngọc cũng có những hành vi kiêu ngạo, chuyên quyền và gây bất mãn nghiêm trọng trong triều đình. Vấn đề nằm ở chỗ, từ những hành vi có thật của một số nhân vật, triều đình đã mở rộng phạm vi xử lý thành một cuộc thanh trừng rất lớn, khiến ranh giới giữa “trừng phạt người có tội” và “loại bỏ một tập đoàn quyền lực” trở nên vô cùng mong manh.

Cũng vì thế, “án Hồ - Lam” về sau thường được xem như một trong những dấu mốc quan trọng nhất trong quá trình Chu Nguyên Chương tập trung hoàng quyền, khi những công thần từng cùng ông đánh thiên hạ lần lượt biến mất khỏi sân khấu chính trị, còn quyền lực quân sự và hành chính ngày càng quy tụ vào trung ương và trực tiếp hơn vào hoàng đế.

Điều trớ trêu là Chu Nguyên Chương đã làm tất cả những việc ấy với một mục tiêu mà bản thân ông có lẽ tin rằng hoàn toàn chính đáng: bảo vệ ngai vàng cho dòng họ Chu và tạo ra một triều đại đủ mạnh để không lặp lại bi kịch của những triều đại trước.

Nhưng lịch sử lại đặt ra một nghịch lý cay đắng.

Chu Nguyên Chương muốn loại bỏ những công thần có khả năng uy hiếp Chu Doãn Văn, nhưng sau khi ông qua đời năm 1398, chính Chu Doãn Văn lại phải đối mặt với những phiên vương là các chú ruột của mình, đặc biệt là Yên vương Chu Đệ, người có quân đội và kinh nghiệm chiến trường vượt xa vị hoàng đế trẻ tuổi. Khi Chu Doãn Văn tiến hành triệt phiên, Chu Đệ cuối cùng phát động cuộc “Tĩnh Nan”, tiến quân về Nam Kinh và giành được ngai vàng, trở thành Minh Thành Tổ.

Nói cách khác, Chu Nguyên Chương đã cố gắng dọn sạch con đường cho người cháu kế vị, nhưng cuối cùng người đẩy người cháu ấy khỏi ngai vàng lại chính là một người con trai của ông.

Đó có lẽ là nghịch lý lớn nhất trong câu chuyện về những cuộc đại thanh trừng cuối thời Hồng Vũ: Chu Nguyên Chương tiêu diệt công thần vì sợ họ trở thành mối đe dọa đối với hoàng quyền, nhưng quyền lực mà ông lo sợ nhất cuối cùng lại đến từ chính hoàng tộc; ông loại bỏ những tướng lĩnh có khả năng làm loạn để bảo vệ Chu Doãn Văn, nhưng sau khi ông chết, Chu Doãn Văn vẫn không đủ sức giữ ngai vàng trước một Chu Đệ đã trưởng thành trong chiến tranh và sở hữu lực lượng quân sự mạnh.

Vì vậy, đằng sau những cái tên Hồ Duy Dung, Lam Ngọc, Lý Thiện Trường hay hàng loạt công thần bị cuốn vào vòng xoáy án “mưu phản”, điều đáng sợ nhất không chỉ là những bản án đẫm máu mà chính là một triều đại mới được xây dựng trên nỗi sợ quyền lực; Chu Nguyên Chương từng cần những con người ấy để giành thiên hạ, nhưng một khi thiên hạ đã nằm trong tay mình, ông lại nhìn họ bằng ánh mắt của một hoàng đế đang cố bảo vệ ngai vàng khỏi chính những người từng giúp mình dựng nên ngai vàng đó.

Có lẽ bởi vậy, câu chuyện về những công thần cuối đời Chu Nguyên Chương mới trở thành một trong những chương bi thương nhất của lịch sử Minh sơ: người lập quốc càng có công, càng có quân đội, càng có uy tín thì càng dễ trở thành đối tượng khiến hoàng quyền bất an; còn khi một lời tố giác “mưu phản” được đặt lên bàn, công lao từng đổi bằng máu trên chiến trường đôi khi cũng không đủ sức cứu một con người khỏi lưỡi dao chính trị.

Và đến cuối cùng, điều còn lại không phải là câu hỏi Chu Nguyên Chương có yêu những công thần từng cùng mình đánh thiên hạ hay không, mà là một câu hỏi lạnh lùng hơn nhiều: khi một vị hoàng đế tin rằng chỉ có thể giữ ngai vàng bằng cách khiến tất cả những người có khả năng chống lại mình biến mất, thì rốt cuộc ông đang bảo vệ vương triều, hay đang biến chính vương triều ấy thành một cỗ máy mà sự nghi kỵ đã trở thành nguyên liệu vận hành?

×