Chu Nguyên Chương khắc bia cấm hoạn quan can chính, vì sao 200 năm sau, nhà Minh lại bị lực lượng này thao túng?

Năm 1644, khi quân khởi nghĩa của Lý Tự Thành tràn vào Bắc Kinh, vị hoàng đế cuối cùng của nhà Minh là Sùng Trinh Đế Chu Do Kiểm lặng lẽ bước lên Môi Sơn, phía sau Tử Cấm Thành. Ông cởi long bào, treo mình lên một cây hòe già rồi kết thúc gần 300 năm thống trị của triều Minh.

Đó là cái chết đúng với câu nói nổi tiếng mà triều đại này luôn tự hào: "Thiên tử thủ quốc môn, quân vương tử xã tắc" – Hoàng đế giữ cửa ngõ quốc gia, chết vì xã tắc chứ không đầu hàng.

Nhưng điều trớ trêu là trước khi quân khởi nghĩa kéo đến Bắc Kinh, nhà Minh đã bị bào mòn từ bên trong bởi một cuộc chiến âm thầm kéo dài hàng chục năm giữa hai thế lực: các đại thần Nho giáo và tầng lớp hoạn quan.

Ít ai biết rằng, chính người sáng lập nhà Minh là Chu Nguyên Chương từng thề sẽ không bao giờ để lịch sử lặp lại. Ông còn cho dựng một tấm bia bằng sắt trong cung, khắc hàng chữ đầy cứng rắn: "Hoạn quan không được can dự chính sự. Kẻ nào trái lệnh, chém."

Thế nhưng, chỉ hơn một thế kỷ sau, chính những hoàng đế nhà Minh lại trao cho hoạn quan quyền lực còn lớn hơn nhiều vị tể tướng. Điều gì đã khiến lời di huấn của vị khai quốc hoàng đế trở thành vô nghĩa?

Hoàng đế càng quyền lực càng cô độc

Nhiều người cho rằng các hoàng đế nhà Minh trọng dụng hoạn quan vì ngu muội hoặc bị thao túng. Thực tế phức tạp hơn nhiều.

Sau khi lập quốc, Chu Nguyên Chương chứng kiến quá nhiều cuộc tranh giành quyền lực giữa công thần và thân vương. Để tránh nội chiến, ông và các đời vua sau liên tục cắt giảm quyền lực của hoàng tộc. Các thân vương không còn được tự ý nắm binh quyền, không được can dự triều chính và dần chỉ còn vai trò mang tính nghi lễ.

Đổi lại, toàn bộ bộ máy điều hành đất nước rơi vào tay giới quan văn xuất thân từ khoa cử. Đó là tầng lớp tinh hoa của xã hội Trung Hoa. Họ đọc Tứ thư, Ngũ kinh, thuộc làu sử sách, coi mình là người gìn giữ đạo lý của thiên hạ. Trong mắt họ, hoàng đế cũng không phải muốn làm gì thì làm.

Nếu nhà vua chi tiêu quá mức, họ dâng sớ phản đối. Nếu ban hành chính sách trái lễ nghi, họ phản đối. Nếu sủng ái phi tần quá mức hoặc bỏ bê triều chính, họ vẫn phản đối. Về lý thuyết, đây là cơ chế cân bằng quyền lực.

Nhưng với nhiều vị hoàng đế muốn tập trung quyền lực tuyệt đối, hệ thống ấy chẳng khác nào một chiếc gông. Một chiếu chỉ có thể bị hàng chục đại thần tranh luận suốt nhiều tháng.

Một quyết định quân sự có thể bị trì hoãn chỉ vì các quan dẫn ra hàng loạt tiền lệ trong sử sách. Hoàng đế là người đứng đầu thiên hạ, nhưng nhiều lúc lại giống người bị trói tay ngay trong chính triều đình của mình.

Hoạn quan trở thành "đội cận vệ chính trị"

Trong hoàn cảnh đó, hoạn quan xuất hiện như lời giải hoàn hảo. Khác với các đại thần, hoạn quan không có gia tộc lớn. Họ không thể sinh con nối dõi. Không thể lập dòng họ. Không thể xây dựng thế lực địa phương.

Mọi quyền lực, tiền bạc và sinh mạng của họ đều phụ thuộc vào duy nhất một người: hoàng đế. Nếu hoàng đế mất ngôi, họ cũng mất tất cả. Đó là lý do các hoàng đế tin rằng hoạn quan trung thành hơn bất kỳ ai.

Không chỉ vậy. Ngay từ khi các hoàng tử còn nhỏ, người ở bên cạnh họ mỗi ngày không phải các vị đại thần ngoài triều, mà chính là những hoạn quan trong hậu cung. Họ cùng ăn, cùng học, cùng lớn lên.

Khi vị hoàng tử ấy lên ngôi, người ông tin tưởng nhất thường không phải vị Thượng thư Lại bộ mới gặp vài lần trong triều, mà là người hầu đã theo mình suốt hai mươi năm. Niềm tin ấy dần biến thành quyền lực.

Đông Xưởng - "CIA" của nhà Minh

Nếu chỉ dừng ở việc hầu hạ trong cung, hoạn quan sẽ không bao giờ trở thành nỗi ám ảnh của lịch sử. Điều thay đổi tất cả là sự ra đời của Đông Xưởng. Đây là cơ quan mật vụ đặc biệt do chính hoạn quan đứng đầu. Đông Xưởng không chịu sự quản lý của Hình bộ. Không chịu sự giám sát của Đô Sát Viện. Họ chỉ nghe lệnh duy nhất từ hoàng đế. Nhiệm vụ của họ là theo dõi toàn bộ quan lại trong thiên hạ. Ai nói gì. Ai gặp ai. Ai viết thư cho ai. Thậm chí trong nhiều thời kỳ, chỉ cần một lời tố giác, Đông Xưởng có thể bắt người giữa đêm, tra khảo và kết án trước khi triều đình kịp biết chuyện.

Bên cạnh đó còn có Cẩm Y Vệ và về sau là Tây Xưởng, tạo thành mạng lưới tình báo bao phủ cả đế quốc. Có học giả phương Tây từng ví đây là mô hình gần giống một cơ quan tình báo hiện đại, nhưng quyền lực còn lớn hơn rất nhiều.

Khi "con dao" quay ngược về phía chủ nhân

Ban đầu, hệ thống này giúp các hoàng đế kiểm soát quan lại rất hiệu quả. Nhưng bất kỳ quyền lực nào không bị kiểm soát đều sẽ biến chất.

Đỉnh điểm là thời Minh Hy Tông. Vị hoàng đế này gần như bỏ mặc triều chính để đắm chìm trong thú vui làm đồ gỗ.

Người thực sự điều hành đất nước lại là đại hoạn quan Ngụy Trung Hiền. Tên tuổi của ông khiến cả triều đình khiếp sợ. Khắp nơi mọc lên sinh từ thờ Ngụy Trung Hiền khi ông còn sống. Quan lại muốn thăng chức phải tìm cách lấy lòng ông. Những người chống đối đều bị gán tội danh, bắt giam hoặc xử tử.

Đối đầu với Ngụy Trung Hiền là Đông Lâm Đảng – nhóm quan lại nổi tiếng thanh liêm, chủ trương khôi phục đạo đức và cải cách triều chính. Hai phe công kích nhau không ngừng. Triều đình biến thành chiến trường chính trị.

Trong khi đó, ngoài biên giới, người Mãn Châu ngày càng lớn mạnh. Trong nước, hạn hán, mất mùa, nạn đói liên tiếp xảy ra. Nhưng thay vì đoàn kết cứu nước, các phe phái vẫn mải mê đấu đá.

Một đế quốc chết vì "chảy máu nội bộ"

Nhiều người nghĩ nhà Minh bị người Mãn Châu đánh bại. Thực tế, trước khi quân Thanh tiến vào Trung Nguyên, nhà Minh đã gần như tự đánh gục chính mình. Ngân khố cạn kiệt. Thuế không thu được. Quân đội nhiều tháng không có lương. Nông dân nổi dậy khắp nơi.

Các cuộc khởi nghĩa của Lý Tự Thành và Trương Hiến Trung lan rộng như cháy rừng.

Sau khi Bắc Kinh thất thủ, nhiều tướng lĩnh nhà Minh ở phía bắc, trong đó có Ngô Tam Quế, lần lượt mở cửa Sơn Hải Quan cho quân Thanh tiến vào. Điều đáng chú ý là quân Thanh lúc đó có chế độ đãi ngộ vượt trội.

Hệ thống Bát Kỳ bảo đảm binh sĩ được trả lương và cấp dưỡng tốt hơn đáng kể so với quân Minh đang kiệt quệ vì thiếu ngân sách. Khi lòng trung thành không còn được nuôi bằng lương bổng và niềm tin, sự đào ngũ gần như là điều tất yếu.

Bi kịch của nhà Minh

Nhìn lại gần ba thế kỷ tồn tại, nghịch lý lớn nhất của nhà Minh chính là điều mà Chu Nguyên Chương từng muốn ngăn chặn lại trở thành nguyên nhân khiến triều đại suy yếu. Ông dựng bia sắt cấm hoạn quan tham chính. Con cháu ông lại dựa vào hoạn quan để chống lại quan lại.

Hoạn quan được trao quyền lực để bảo vệ hoàng quyền. Cuối cùng, chính họ làm triều đình chia rẽ, khiến lòng người ly tán và bộ máy cai trị tê liệt.

Tất nhiên, sẽ không công bằng nếu quy toàn bộ trách nhiệm cho hoạn quan. Sự sụp đổ của nhà Minh còn bắt nguồn từ khủng hoảng tài chính, thiên tai trong thời kỳ Tiểu Băng Hà, các cuộc nổi dậy của nông dân, áp lực quân sự từ người Mãn Châu và sự phân hóa sâu sắc trong tầng lớp quan lại.

Nhưng có một điều không thể phủ nhận: việc xây dựng một hệ thống quyền lực song song dựa vào hoạn quan đã làm suy yếu nền chính trị của nhà Minh từ bên trong.

Khi Bắc Kinh thất thủ năm 1644, điều sụp đổ không chỉ là những bức tường thành kiên cố của kinh đô, mà còn là cả một mô hình cai trị đã tồn tại gần ba thế kỷ. Đó là bài học lịch sử cho thấy, bất kỳ triều đại nào đặt niềm tin tuyệt đối vào một nhóm người thay vì xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực cân bằng thì sớm hay muộn cũng sẽ phải trả giá.

×