Chữ Nôm Dao: Di sản sống giữa đại ngàn giờ ra sao?

Đối với đồng bào dân tộc Dao Đỏ tại xã Chợ Đồn, tỉnh Thái Nguyên, chữ Nôm Dao là một di sản văn hóa đặc biệt quý báu. Theo bà Hoàng Thị Phương Dung, Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Đồn, loại chữ viết này không đơn thuần là công cụ để ghi chép, mà chính là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, lịch sử tộc người và những giá trị văn hóa đặc sắc được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Trải qua chiều dài lịch sử, chữ Nôm Dao đã phản ánh đậm nét quá trình hình thành, phát triển cũng như đời sống tinh thần phong phú của cộng đồng. Đó là kho tàng khổng lồ lưu giữ từ tri thức dân gian, phong tục tập quán, đến các nghi lễ tín ngưỡng và bản sắc văn hóa không thể trộn lẫn của người Dao Đỏ.

Là người đã từng dạy gần chục lớp Nôm Dao tại thôn Bản Cuôn 2, xã Chợ Đồn, tỉnh Thái Nguyên, ông Hoàng Thông Chư (62 tuổi) cho biết, trước đây ở thôn có ông Triệu Tiến Vinh và Triệu Tiến Hưng mở lớp dạy loại chữ này nhưng giờ các ông đều đã chết. Trong thôn giờ ngoài tôi không còn ai mở lớp dạy nữa.

"Tôi dạy với mục đích bảo tồn chữ cổ của người Dao là chính. Học viên cũng ít lắm, mỗi lớp chỉ được hơn 10 người thôi. Hiện tôi cũng đang chuẩn bị mở một lớp truyền dạy. Để duy trì lớp học, mỗi học viên đóng 20.000 đồng/buổi.

Thường thì sẽ mở lớp từ cuối tháng 4 đến hết tháng 10. Có lớp buổi tối và lớp ban ngày. Năm nay tôi cũng vừa làm xong căn nhà nhỏ để phục vụ việc truyền dạy. Cũng tự bỏ công sức ra làm thôi", ông Chư bộc bạch.

Nhận thức rõ tầm quan trọng mang tính cội nguồn ấy, chính quyền xã Chợ Đồn luôn đặt công tác bảo tồn và phát huy giá trị chữ Nôm Dao gắn liền với nhiệm vụ giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống tại địa phương.

Nói về công tác bảo tồn, bà Hoàng Thị Phương Dung, Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Đồn cho biết, một trong những dấu ấn trong công tác bảo tồn thời gian qua trên địa bàn xã là việc duy trì các lớp học truyền dạy chữ cổ.

"Vào cuối năm 2025, xã Chợ Đồn đã phối hợp với Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam tổ chức thành công một lớp truyền dạy chữ Nôm Dao. Lớp học đặc biệt này đã thu hút hơn 20 học viên tham gia với sự đa dạng về độ tuổi, từ những em nhỏ 12 tuổi cho đến các bậc trung niên 50 tuổi.

Tại đây, các học viên không chỉ được tiếp cận những kiến thức cơ bản về cách đọc, cách viết chữ Nôm Dao, mà còn có cơ hội đi sâu tìm hiểu về các giá trị văn hóa truyền thống ẩn chứa bên trong những cuốn sách cổ, gia phả, các nghi lễ và tập quán lâu đời", bà Dung thông tin.

Tuy nhiên, cũng theo bà Dung, hành trình gieo chữ này vẫn còn muôn vàn gian truân. Hiện nay, việc tổ chức các lớp truyền dạy chủ yếu dựa vào sự tâm huyết và tự nguyện của các nghệ nhân, người am hiểu chữ viết cổ. Nhiều hoạt động giảng dạy phải duy trì trong điều kiện cơ sở vật chất vô cùng hạn chế.

“Người truyền dạy phải tự mình bố trí địa điểm, tự dành thời gian và thậm chí bỏ kinh phí cá nhân để hỗ trợ học viên bám lớp. Song song đó, công tác sưu tầm, bảo quản tài liệu, sách cổ trong nhân dân cũng rất hạn chế do điều kiện lưu giữ còn thô sơ, khiến di sản có nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng theo thời gian”, Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Đồn cho biết thêm.

“Mặc dù đối mặt với không ít khó khăn, nhưng nhờ ngọn lửa đam mê của các nghệ nhân, người có uy tín cùng sự quan tâm kịp thời của cấp ủy, chính quyền địa phương, ngọn đuốc văn hóa Nôm Dao vẫn được thắp sáng. Công tác bảo tồn đang từng bước phát huy hiệu quả rõ rệt, giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng, đặc biệt là đánh thức trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ di sản dân tộc”, bà Dung nói.

Cũng theo Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Đồn, hiện tại, toàn xã Chợ Đồn đã có 4 nghệ nhân dân gian được công nhận ở các lĩnh vực văn hóa truyền thống khác nhau, nhưng đáng tiếc là chưa có cá nhân nào được vinh danh trong lĩnh vực chữ Nôm Dao. Dù chưa được phong tặng danh hiệu chuyên ngành, song những đóng góp thầm lặng của các thầy dạy chữ Nôm Dao là không thể phủ nhận trong việc trao truyền tri thức và khơi dậy niềm tự hào dân tộc.

Trong thời gian tới, bà Hoàng Thị Phương Dung khẳng định, xã Chợ Đồn sẽ tiếp tục rà soát, phát hiện và đề xuất tôn vinh, khen thưởng kịp thời cho các cá nhân có nhiều đóng góp theo đúng quy định. Đồng thời, địa phương sẽ đẩy mạnh hơn nữa các hoạt động sưu tầm, truyền dạy để chữ Nôm Dao mãi là mạch nguồn văn hóa chảy dọc theo các thế hệ hôm nay và mai sau.

×