"Chú Sáu Khải" và tầm nhìn thế kỷ tại Đại học Quốc gia TPHCM

Nếu như cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt là người gieo mầm ý tưởng thành lập ĐHQG-HCM, thì cố Thủ tướng Phan Văn Khải chính là người đặt nền móng vững chắc, đồng hành cùng tổ hợp giáo dục này vượt qua những tháng năm khởi đầu đầy gian nan.

Cơ duyên giữa cố Thủ tướng Phan Văn Khải và Đại học Quốc gia TPHCM

Vào những năm đầu của thập niên 2000, giáo dục đại học Việt Nam đối mặt với áp lực cải cách vô cùng to lớn. Lúc bấy giờ, bản thân ĐHQG-HCM cũng rơi vào tình trạng khó khăn khi chưa có sự thống nhất về mô hình quản lý, dẫn đến cơ chế hoạt động bất hợp lý, thiếu quyền tự chủ và chưa nhận được sự đầu tư thỏa đáng.

Sự thiếu vắng một "chính danh" rõ ràng trong luật khiến cơ cấu khổng lồ này thiếu đi sự ổn định, các trường thành viên mang tâm lý không yên tâm.

Nhận diện được điểm nghẽn mang tính hệ thống này, ngày 12/2/2001, Thủ tướng Phan Văn Khải đã chính thức ký Quyết định số 15/2001/QĐ-TTg về việc tổ chức lại ĐHQG-HCM. Đây không chỉ là một văn bản hành chính thông thường mà là bản lề pháp lý cốt lõi, định hình lại toàn bộ cấu trúc quyền lực và quỹ đạo phát triển của hệ thống giáo dục này.

Quyết định này trao cho ĐHQG-HCM một vị thế quản lý đặc biệt, được tự chủ cao hơn trong việc ra quyết định, thiết kế chương trình đào tạo và phân bổ ngân sách.

Đằng sau quyết sách đó là tham vọng lớn lao của Chính phủ: kiến tạo nên những đại học đa ngành, đa lĩnh vực đủ thẩm quyền tích hợp các nguồn lực nhằm tạo ra đột phá học thuật. Thủ tướng đặt mục tiêu đưa ĐHQG-HCM phát triển ngang tầm khu vực Đông Nam Á, trở thành "đầu tàu" kéo cả hệ thống giáo dục đi lên, đồng thời đóng vai trò hạt nhân của một "hệ sinh thái tri thức" chi viện nguồn lực cho cả nước.

Tầm nhìn đô thị đại học: "Đất không sinh ra thêm được nữa..."

Qua những dòng hồi ức của PGS.TS Phan Thanh Bình – nguyên Giám đốc ĐHQG-HCM, người ta có thể thấy rõ hơn chân dung cố Thủ tướng Phan Văn Khải và cơ duyên giữa ông với ĐHQG-HCM.

PGS.TS Phan Thanh Bình nhớ lại, tháng 9/2001, cố Thủ tướng Phan Văn Khải dẫn đầu đoàn công tác Chính phủ về làm việc trọn một ngày tại khu vực Linh Trung, Thủ Đức (trước đây), nơi khi đó vẫn còn ngổn ngang từ cơ sở vật chất đến ý tưởng quy hoạch.

Tại đây, cố Thủ tướng nhấn mạnh vai trò đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, vai trò của giáo dục và khoa học – công nghệ trong giai đoạn mới của phát triển đất nước và hội nhập quốc tế.

"Bài phát biểu ngày hôm ấy của Chú Sáu, đối với chúng tôi, như một kim chỉ nam cho quá trình xây dựng và phát triển ĐHQG-HCM về sau" - PGS.TS Phan Thanh Bình chia sẻ.

Đặc biệt, theo PGS.TS Phan Thanh Bình, tư duy vượt thời đại của Thủ tướng thể hiện rõ nét qua quyết định về quy hoạch không gian. Cố Thủ tướng đã chỉ đạo ĐHQG-HCM chỉ được phép sử dụng không quá 20% diện tích đất quy hoạch (trong tổng số 653,7 ha) để xây dựng công trình.

Điều khiến PGS.TS Phan Thanh Bình nhớ mãi là lời dặn dò nhẹ nhàng nhưng đầy sức nặng của Thủ tướng khi ấy: “Để dành đất cho sau này, mấy lứa sau còn có cái để xây; bây giờ xây hết rồi, sau này lấy đâu ra đất mà xây?”.

Đồng thời, cố Thủ tướng cũng không quên nhắc khéo những người làm dự án phải xây dựng công trình sao cho xứng tầm, tránh tình trạng "khánh thành rồi mà mời dự, quan chức cũng ngại đến vì xấu quá".

Theo lời kể của PGS.TS Phan Thanh Bình, trong quá trình triển khai, việc đền bù giải tỏa gặp nhiều khó khăn. Có ý kiến đề xuất cắt bớt quỹ đất của đại học để giảm áp lực ngân sách đền bù. Tuy nhiên, Thủ tướng kiên quyết bảo vệ quỹ đất cho tương lai.

Lúc đó, Thủ tướng trầm ngâm: “Đất không sinh ra thêm được nữa, mà giáo dục thì luôn cần đất. Không để dành đất từ bây giờ thì sau này không còn đất cho giáo dục đâu". Đồng thời, ông thấu hiểu nỗi khổ của người dân nên đã chỉ đạo các bộ, ngành phải lo cho bà con đàng hoàng, thuyết phục có lý có tình để bà con chia sẻ đất đai cho sự nghiệp giáo dục.

Cố Thủ tướng Phan Văn Khải: Người lớn trong gia đình và chức danh Chủ tịch "phá lệ"

Năm 2006, Thủ tướng Phan Văn Khải từ nhiệm, trở về quê nhà Củ Chi sống cuộc đời bình dị. Thế nhưng, ông vẫn luôn dõi theo và đau đáu với ngành giáo dục nước nhà.

Đối với các lãnh đạo ĐHQG-HCM lúc bấy giờ như PGS.TS Phan Thanh Bình, ông không chỉ là một nguyên thủ quốc gia mà đã hóa thành "Chú Sáu" - một người thân trong gia đình.

"Với ĐHQG-HCM, Chú vẫn luôn quan tâm, theo dõi, bởi Chú đau đáu với giáo dục nước nhà. Thỉnh thoảng, Chú nhắn chúng tôi lên chơi, hỏi han, nghe báo cáo và cho ý kiến về những vấn đề cụ thể. Khi gặp những việc khó, chưa rõ, chúng tôi lại tìm về với Chú, trong khu vườn rợp bóng cây yên tĩnh, để xin ý kiến, để được nghe Chú dặn dò. Và lần nào trước khi về, chúng tôi cũng được Chú mời bữa cơm quê, vườn nhà, như trong một gia đình" -PGS.TS Phan Thanh Bình chia sẻ.

Tâm huyết của vị nguyên Thủ tướng còn được minh chứng qua một câu chuyện đặc biệt vào năm 2009, khi ĐHQG-HCM thành lập Quỹ Phát triển. Vốn dĩ từ khi nghỉ hưu, ông kiên quyết không tham gia bất kỳ vị trí mang tính "tên tuổi" nào, chỉ nhận làm Chủ tịch danh dự Hội Cầu lông Việt Nam (môn thể thao yêu thích) và Chủ tịch Hội Khuyến học xã Tân Thông Hội để giúp đỡ trẻ em trong làng.

Biết là khó, những người đứng đầu ĐHQG-HCM khi ấy vẫn mang tâm nguyện đến gõ cửa. Sau khi nghe trình bày đây là việc lo cho giáo dục và giúp đỡ sinh viên, ông đã trầm ngâm rồi phá lệ: “Thôi thì Chú đồng ý tham gia vậy”. Ngay sau đó, ông bắt tay vào việc giới thiệu các doanh nghiệp có điều kiện để Quỹ liên hệ hợp tác.

Đến năm 2012, ông đã đích thân đến dự lễ kỷ niệm của Quỹ, mạnh mẽ kêu gọi các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước chung tay đầu tư. Dưới uy tín và sự định hướng của ông, Quỹ Phát triển ĐHQG-HCM từ một mô hình chưa có tiền lệ đã trở thành Quỹ Giáo dục đại học đầu tiên của cả nước, tạo ra một hình mẫu cho các trường bạn học hỏi.

Thủ tướng Phan Văn Khải đã khép lại chặng đường của mình, nhưng những di sản ông để lại vẫn còn nguyên giá trị. Đằng sau một đô thị đại học hiện đại đang vươn tầm Đông Nam Á hôm nay, luôn có hình bóng của một nhà lãnh đạo kiệt xuất đã dũng cảm gỡ rối cơ chế, và một "Chú Sáu" với trái tim đôn hậu luôn đau đáu với sự nghiệp trồng người.

×