Chủ tịch Tập đoàn Lộc Trời giãi bày về thách thức trong sản xuất lúa gạo tại Đại hội Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX

Ông Huỳnh Văn Thòn dẫn chứng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, ngày 11/3/2026 về an toàn thực phẩm, đó là: “Phải bảo đảm tốt nhất sức khỏe nhân dân, phải làm cho người dân yên tâm hơn khi sử dụng thực phẩm hằng ngày, đồng thời phải chuyển mạnh từ cách quản lý từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm”. Với ngành hàng lúa gạo, đây không chỉ là một định hướng lớn ở tầm chính sách, mà còn là một đòi hỏi rất cụ thể đối với cách tổ chức sản xuất trong giai đoạn mới.

Bởi lẽ, nếu hạt gạo mỗi ngày đi vào bữa cơm của hơn 100 triệu người Việt mà người tiêu dùng vẫn không biết rõ nó được sản xuất ở đâu, canh tác như thế nào, sử dụng giống gì, vật tư gì, đi qua những khâu nào, thì nói đến an toàn thực phẩm vẫn còn là điều chưa trọn vẹn. Muốn người dân yên tâm thật sự, không thể chỉ kiểm ở phần ngọn, cũng không thể chỉ xử lý khi sự việc đã xảy ra. Phải đi từ gốc. Với hạt gạo, cái gốc ấy chính là truy xuất nguồn gốc theo toàn chuỗi giá trị.

Truy xuất nguồn gốc ở đây không nên hiểu hẹp như một công cụ phục vụ bán hàng hay một thao tác gắn mã cho có. Nếu đã xác định an toàn thực phẩm phải được quản lý theo toàn chuỗi, thì truy xuất nguồn gốc phải trở thành hạ tầng quản lý của cả chuỗi đó, từ giống, vật tư đầu vào, quá trình canh tác, thu hoạch, thu mua, chế biến, lưu thông cho đến tiêu dùng.

Chỉ khi nào từng khâu đều có dữ liệu, có trách nhiệm, có khả năng kiểm chứng, thì cơ quan quản lý mới có căn cứ để phòng ngừa từ sớm, phát hiện từ đầu, xử lý đúng chỗ, đúng người, đúng hành vi. Khi từng khâu rõ ra, người dân mới có cơ sở để yên tâm. Doanh nghiệp làm ăn chân chính cũng mới có cơ sở để được bảo vệ. Điều đó đặc biệt quan trọng với lúa gạo, vì đây không chỉ là hàng hóa, mà còn là thực phẩm thiết yếu gắn trực tiếp với sức khỏe hằng ngày của nhân dân.

Từ góc nhìn đó, mô hình chính quyền 2 cấp cho thấy đây là điều kiện thực thi rất phù hợp với ngành hàng lúa gạo. Cấp tỉnh giữ vai trò định hướng, điều phối, giám sát chung. Cấp xã, phường là nơi nắm tình hình sản xuất, mùa vụ, thực tế đồng ruộng. Nhiều việc nếu chỉ nhìn từ trên xuống thì rất khó thấy hết.

Nhưng ở cấp cơ sở thì nhìn rất rõ: chỗ nào đang làm đúng quy trình, chỗ nào đang có dấu hiệu bất thường, vật tư nào đang có vấn đề, địa bàn nào đang gặp khó trong cung ứng hay thu mua. Khi trách nhiệm được đặt đúng cấp, đúng đầu mối, hiệu lực quản lý sẽ cao hơn, còn chi phí xã hội cho kiểm tra, chấn chỉnh về sau sẽ giảm hơn. Nói cách khác, nếu muốn quản lý chuỗi giá trị sản xuất lúa gạo theo hướng thực chất, thì phải gắn thật chặt với năng lực tổ chức thực thi ở cơ sở.

Trong cấu trúc đó, vai trò của lực lượng Công an xã cần được nhìn nhận đúng vị trí. Đây không phải là sự tham gia để hỗ trợ cho riêng doanh nghiệp, mà là một mắt xích cần thiết để giữ kỷ cương địa bàn sản xuất, hỗ trợ ngăn chặn vật tư nông nghiệp gian, giả, giống kém chất lượng, hạn chế thao túng, ép giá và những dạng trung gian bất hợp lý vốn làm méo mó chuỗi sản xuất từ gốc.

Với những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe nhân dân và liên quan đến nhiều chủ thể như lúa gạo, nếu không có lực lượng chức năng đủ khả năng nắm địa bàn, phát hiện bất thường, phối hợp xử lý từ sớm, thì rất khó thiết lập được một trật tự thị trường đủ nghiêm. Công an xã chính là lực lượng gần dân, nắm địa bàn, có điều kiện để nhận biết sớm những biểu hiện lệch chuẩn đang âm thầm làm suy yếu niềm tin thị trường và bào mòn lợi ích của nông dân.

Cũng từ logic đó, tem truy xuất nếu làm thì phải làm tới nơi. Nếu tem chỉ là một ký hiệu để người mua nhìn thấy trên bao bì, thì giá trị sẽ rất hạn chế. Nhưng nếu tem đó gắn với cơ chế xác thực dữ liệu do cơ quan có thẩm quyền quản lý và có thể liên thông với dữ liệu quốc gia do Bộ Công an làm đầu mối quản lý, thì ý nghĩa sẽ khác hẳn.

Khi ấy, tem truy xuất không chỉ là dấu hiệu nhận biết. Nó trở thành căn cứ xác thực. Nó giúp cơ quan quản lý có thêm công cụ để đối chiếu, hậu kiểm, nhận diện gian lận, chống giả mạo nguồn gốc. Nó cũng giúp người dân bớt phải tin bằng cảm tính. Theo hướng đó, truy xuất nguồn gốc mới thật sự trở thành công cụ quản lý, phòng ngừa và bảo vệ doanh nghiệp sản xuất làm ăn chân chính, thay vì chỉ dừng ở mức một giải pháp kỹ thuật.

Tuy nhiên, muốn tổ chức được một chuỗi sản xuất minh bạch thì không thể bỏ qua nút thắt về nguồn vốn, tín dụng. Trong thực tế, vốn luôn là nỗi lo lớn của nông dân. Đến vụ xuống giống, nếu thiếu vốn, họ dễ phải phụ thuộc vào bên cho vay có lãi suất cao, từ đó khó giữ được kỷ luật sản xuất như yêu cầu của một chuỗi liên kết bài bản. Doanh nghiệp cũng chịu áp lực rất lớn, vì nếu đã cam kết bao tiêu thì phải chuẩn bị một nguồn lực tài chính đáng kể để thu mua trong thời gian ngắn. Chỉ cần dòng tiền lệch pha, chậm nhịp, là toàn bộ liên kết rất dễ bị đứt gãy.

Vì vậy, một cấu phần quan trọng của mô hình này là ngân hàng cho nông dân vay trực tiếp với lãi suất ưu đãi, trên cơ sở hợp đồng liên kết, dữ liệu canh tác minh bạch. Khi tín dụng đi đúng người, đúng thời điểm, đúng mục đích, nông dân sẽ bớt lệ thuộc vào vốn phi chính thức, còn doanh nghiệp giảm được áp lực phải tự xoay toàn bộ nguồn vốn ngắn hạn để duy trì bao tiêu.

Từ đó, doanh nghiệp có thể tập trung hơn vào phần việc cốt lõi là tổ chức vùng nguyên liệu, kiểm soát đầu vào, chuyển giao khoa học công nghệ, thu mua, chế biến và tìm kiếm đầu ra. Nếu không xử lý được bài toán vốn, rất khó yêu cầu toàn chuỗi giá trị vận hành theo tiêu chuẩn cao một cách bền vững.

"Suy cho cùng, mọi việc rồi cũng phải quay về bữa cơm của người dân. Nếu chuỗi giá trị được tổ chức lại theo hướng minh bạch hơn, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng hơn, có kỷ luật sản xuất hơn, có vốn lưu động lành mạnh hơn, thì người Việt hoàn toàn có thể tiếp cận gạo chất lượng cao, đạt chuẩn khắt khe như chuẩn EU, Hoa Kỳ ngay tại thị trường trong nước", ông Thòn nói.

Theo tính toán của Lộc Trời, phần chi trả tăng thêm chỉ vào khoảng 120.000 đồng một người trong một năm, tức bình quân chưa đến 10.000 đồng mỗi tháng. Đặt trong tương quan với những gì người dân nhận lại, gồm sự an tâm về an toàn thực phẩm, sự rõ ràng về nguồn gốc, và niềm tin rằng mình đang sử dụng một sản phẩm được tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị có kiểm soát, đây là một mức chi trả có thể tạo được sự đồng thuận của xã hội.

Vấn đề còn lại không phải là chúng ta có nhận ra lợi ích ấy hay không, mà là có đủ quyết liệt để biến chỉ đạo lớn thành một mô hình dự án cụ thể, có địa bàn, quy mô, đầu mối, dữ liệu, cơ chế phối hợp và có tiêu chí đánh giá rõ ràng hay không.Từ những yêu cầu thực tiễn trên, điều cần thiết lúc này không phải là đề ra thêm một chủ trương mới, mà là lựa chọn một mô hình thí điểm đủ rõ để làm thật, làm đến nơi đến chốn, rồi từ thực tiễn mà hoàn thiện thể chế.

Chuỗi sản xuất lúa gạo bền vững gắn với truy xuất nguồn gốc, chính quyền 2 cấp, công an xã, cơ chế xác thực dữ liệu, tín dụng trực tiếp cho nông dân và sản phẩm đầu ra đạt chuẩn cao cấp với mức giá phù hợp

"Nếu bắt đầu tổ chức lại đàng hoàng, thì chủ trương, chỉ đạo về an toàn thực phẩm của cấp lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước sẽ đi vào đời sống bằng kết quả cụ thể, và thực tiễn sinh động chính là một bữa cơm thật sự khiến người dân yên tâm hơn", Chủ tịch Lộc Trời chia sẻ.

Ông Thòn cũng đề xuất Hội Nông dân Việt Nam tiếp tục tham gia, có tiếng nói mạnh mẽ hơn vào câu chuyện sản xuất nông nghiệp theo chuỗi. Nông dân chỉ có thể thành công, thu nhập ổn định, hạn chế rủi ro nếu xây dựng được chuỗi sản xuất nông sản.

×