Chủ tịch VCCI: "Cởi trói" rủi ro pháp lý không chỉ cho hoạt động khoa học mà cả sản xuất, kinh doanh

Chiều 4/8, thảo luận tổ tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, nhiều đại biểu bày tỏ đồng tình với dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Các ý kiến đều nhấn mạnh yêu cầu tạo hành lang pháp lý để bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, đồng thời xử lý nghiêm hành vi tham nhũng, vụ lợi.

Đại biểu Quốc hội đề xuất mở rộng cơ chế bảo vệ người dám đổi mới, bổ sung Sandbox quốc gia

Đại biểu Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết: cộng đồng doanh nghiệp ủng hộ chủ trương không hình sự hóa các quan hệ dân sự, hành chính không liên quan đến tham nhũng, cố ý làm sai hoặc lừa đảo. Ông đề nghị mở rộng phạm vi miễn trừ rủi ro không chỉ đối với hoạt động khoa học, công nghệ mà cả các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh mang lại hiệu quả nhưng chưa có quy định pháp luật điều chỉnh hoặc còn mâu thuẫn, chồng chéo.

Đại biểu Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Đai học Bách khoa Hà Nội cho rằng giá trị lớn nhất của nghị quyết không chỉ là tháo gỡ các vụ việc tồn đọng mà còn phải phát đi thông điệp pháp lý rõ ràng: Nhà nước nghiêm trị tham nhũng nhưng bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung và chấp nhận những bất hợp lý trong nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ nếu những rủi ro đó đã được quản trị một cách có trách nhiệm.

Tuy nhiên, theo đại biểu, nếu bảo vệ người đổi mới khi dự án đã hoàn thành và mang lại hiệu quả thì về thực chất đang bảo vệ kết quả thành công chứ chưa thực sự bảo vệ người dám đổi mới. Điều quan trọng hơn cần đánh giá là tại thời điểm đưa ra quyết định, quyết định đó có hợp lý hay không, có vì lợi ích chung hay không, có vụ lợi hay không, người quyết định đã nhận diện và quản trị rủi ro trong khả năng có thể hay chưa.

Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội đề nghị làm rõ khái niệm miễn trừ rủi ro đổi mới sáng tạo và phân định ba cấp độ rủi ro. Theo đó, nếu rủi ro do công nghệ thuần túy, phải miễn tất cả các trách nhiệm (hình sự, kỷ luật), bởi nếu làm công nghệ sai do bản chất công nghệ thì không thể xử lý. Nếu sai sót do thiếu trách nhiệm, kiến nghị xử lý bằng hình thức hành chính hoặc dân sự, thay vì hình sự hóa như trước đây. Với cố ý làm trái, theo ông Hiếu, chắc chắn phải xử lý nghiêm theo luật thông thường.

Đáng chú ý, PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu cũng kiến nghị bổ sung một điều riêng về Sandbox quốc gia, cho phép doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ quan nhà nước thử nghiệm sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong thời gian 24-36 tháng đối với các lĩnh vực chưa có quy định pháp luật. Trong thời gian thử nghiệm, nếu tuân thủ đúng đề án được phê duyệt và thực hiện đầy đủ chế độ báo cáo thì không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ông đề xuất ưu tiên các lĩnh vực như y tế, trí tuệ nhân tạo (AI), chip bán dẫn và công nghệ sinh học.

Về chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề nghị nâng mức trích lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp từ tối đa 20% lên 30% thu nhập tính thuế, đồng thời miễn thuế thu nhập cá nhân đối với những người tham gia các dự án đổi mới sáng tạo trọng điểm quốc gia theo tinh thần Nghị quyết 57.

Kết quả cuối cùng không dùng để quy kết trách nhiệm mà dùng để xác định mức độ khắc phục hậu quả

Phát biểu thảo luận tổ, đại biểu Dương Đức Hải, Cục trưởng Cục Cảnh sát PCCC và CNCH cho rằng dự thảo nghị quyết đã mở ra cơ chế xử lý đúng bản chất hành vi, phân định rõ giữa tham nhũng, vụ lợi và những sai phạm không có động cơ vụ lợi. Theo ông, đây là nền tảng quan trọng để khơi thông nguồn lực phát triển, tháo gỡ những dự án, doanh nghiệp đang bị ách tắc.

Đại biểu đánh giá cao quy định cho phép tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa 2 năm để khắc phục hậu quả. Cơ chế này giúp doanh nghiệp chủ động khắc phục sai phạm thay vì phải dừng hoạt động, đồng thời tạo điều kiện để Nhà nước thu hồi tài sản nhanh và hiệu quả hơn.

Phân tích khái niệm "vì lợi ích chung", ông Hải cho rằng đây là tiêu chí then chốt quyết định phạm vi áp dụng của nghị quyết. Tuy nhiên, thực tiễn phát sinh nhiều tình huống khó xác định, như việc ứng trước ngân sách hoặc giao đất trước khi hoàn tất thủ tục để kịp tiến độ dự án hạ tầng, trong khi một số doanh nghiệp vẫn hưởng lợi gián tiếp.

Theo ông, để tránh cách hiểu khác nhau, cần xác định "vì lợi ích chung" dựa trên ba dấu hiệu có thể kiểm chứng: động cơ ban đầu của quyết định; lợi ích chung thực sự, có thể đo đếm; và người ra quyết định không được hưởng lợi, không có quan hệ lợi ích với bên thụ hưởng.

Đại biểu cũng đề nghị việc xem xét trách nhiệm phải căn cứ vào bối cảnh, thông tin và điều kiện tại thời điểm ban hành quyết định, thay vì chỉ dựa vào kết quả cuối cùng. Ông dẫn thực tế nhiều dự án, đề tài khoa học hoặc nền tảng số được triển khai đúng quy trình nhưng thất bại do thị trường, công nghệ hoặc chính sách thay đổi.

"Nếu lấy kết quả cuối cùng làm thước đo thì gần như không ai dám ký", ông Hải nói và đề xuất kết quả cuối cùng chỉ nên là căn cứ xác định mức độ khắc phục hậu quả, không dùng để quy kết trách nhiệm. Theo ông, cần phân biệt rành mạch giữa "sai" và "không may", đồng thời bảo vệ người quyết định đúng quy trình, đúng thẩm quyền nhưng vẫn yêu cầu họ chịu trách nhiệm khắc phục thiệt hại.

Liên quan thời gian thí điểm 3 năm của nghị quyết, đại biểu Dương Đức Hải bày tỏ lo ngại nguy cơ lớn nhất không phải là bị lạm dụng mà là hết thời gian thí điểm nhưng các điểm nghẽn vẫn chưa được tháo gỡ, còn nguyên ách tắc. Ông đề nghị quy định rõ cơ quan/người khởi xướng hồ sơ, cơ quan có thẩm quyền kết luận và thời hạn xem xét áp dụng nghị quyết.

Đại biểu kiến nghị thành lập một đầu mối thẩm định thống nhất với sự tham gia của các cơ quan liên quan, công khai kết quả xử lý và quy định rõ trách nhiệm của người đề xuất cũng như người ra quyết định, nhằm ngăn ngừa việc lợi dụng chính sách để bao che hoặc trục lợi.

"Chỉ khi đó mới bảo đảm nghị quyết vừa đủ thông thoáng để cán bộ dám vận dụng, vừa đủ chặt chẽ để người dân và doanh nghiệp yên tâm", ông Hải nhấn mạnh.

×