Chuyên gia nói gì về kế hoạch di dời hơn 860.000 người dân của Hà Nội trong quy hoạch 100 năm?

HĐND TP Hà Nội khóa XVI vừa thông qua các nội dung chính của Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Lần đầu tiên, Hà Nội đặt ra một cấu trúc phát triển không gian đô thị mang tính hệ thống và dài hạn với mô hình “9 cực - 9 trung tâm - 9 trục động lực”, tổ chức lại không gian theo cấu trúc đa tầng, đa lớp, đồng thời tái cấu trúc dân cư theo chủ trương giãn dân nội đô.

Trong đó, thông tin Hà Nội dự kiến di dời hơn 860.000 người để phục vụ quá trình tái thiết và tái cấu trúc đô thị lập tức thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Di dời ai, di dời đi đâu, sống bằng gì và liệu đề xuất này có khả thi hay không là những câu hỏi đang được đặt ra.

Xung quanh chủ trương lớn này, Báo Dân Việt đã trao đổi với KTS Trần Huy Ánh - Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, một chuyên gia theo dõi sát tiến trình quy hoạch và phát triển đô thị Thủ đô trong nhiều thập kỷ qua.

“9 cực, 9 trục” - cách diễn đạt dễ nhớ cho một định hướng dài hạn

Theo KTS Trần Huy Ánh, việc đưa ra mô hình “9 cực, 9 trung tâm, 9 trục động lực” trước hết cần được hiểu như một cách diễn đạt mang tính định hướng, giúp xã hội và người dân dễ tiếp cận trong giai đoạn đầu.

“Những con số này về bản chất là cách diễn ngôn của một báo cáo quy hoạch để người ta dễ nhớ, dễ hình dung trong một thời gian ngắn. Còn khi nghiên cứu một đô thị như Hà Nội với diện tích gần 3.400km², hệ thống sông hồ, không gian tự nhiên được hình thành hàng nghìn năm thì không thể chỉ nhìn bằng các con số”, KTS Trần Huy Ánh phân tích.

Theo ông, đây mới là những thông tin nền tảng ban đầu, thể hiện quyết tâm của Hà Nội trong việc tìm kiếm một cấu trúc phát triển mới cho tương lai dài hạn. Tuy nhiên, để phản ánh đúng “tầm vóc Hà Nội 100 năm”, các định hướng này còn cần được tiếp tục thảo luận, bổ sung, thậm chí điều chỉnh thông qua nhiều diễn đàn khoa học và thực tiễn khác nhau.

Với mục tiêu giãn dân nội đô, di dời khoảng 860.000 người trong Vành đai 3 trong giai đoạn 2026-2045, KTS Trần Huy Ánh cho rằng đây không phải là câu chuyện hoàn toàn mới. Chủ trương này đã được đặt ra trong nhiều quy hoạch trước đây, song kết quả đạt được còn rất hạn chế.

Thực tế cho thấy, trong khoảng 20 năm qua, diện tích đô thị Hà Nội đã mở rộng với tốc độ rất nhanh. Nếu đầu những năm 2000, diện tích đô thị chỉ khoảng 100km² thì đến nay, theo quan sát từ bản đồ vệ tinh ban đêm, các khu vực phát triển đô thị kể cả những nơi chưa phát sáng nhưng đã được khoanh vùng đã lên tới hàng trăm km², trải rộng từ Hòa Lạc, Bắc sông Hồng đến các khu phía Nam Thủ đô.

“Đất đô thị tăng lên gấp nhiều lần, nhưng việc giãn dân khu trung tâm lại không đạt như kỳ vọng. Có nơi dân giảm, như khu phố cổ từ khoảng 230.000 người xuống còn hơn 170.000 người, nhưng có nơi dân lại tăng nhanh.

Điển hình là khu vực hành lang thoát lũ sông Hồng. Theo các đề xuất quy hoạch từ hơn một thập kỷ trước, khu vực này cần giải tỏa khoảng 150.000 người. Thế nhưng đến nay, con số đã tăng lên khoảng 300.000 người - không giảm mà còn tăng gấp đôi.

Điều đó cho thấy, nếu không có giải pháp quyết liệt và đồng bộ, thì dù mở rộng đô thị, mục tiêu giãn dân vẫn rất khó đạt được”, KTS Trần Huy Ánh nhận định.

Di dời dân không chỉ là xây nhà

Theo vị chuyên gia này, về mặt không gian, việc giãn cư từ nội đô ra các khu đô thị mới là hoàn toàn khả thi. Bởi Hà Nội hiện có nhiều khu đô thị mới với diện tích tương đương, thậm chí lớn hơn khu đô thị cũ, đủ khả năng tiếp nhận dân cư.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất không nằm ở quỹ đất hay nhà ở, mà nằm ở hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. “Trong 20 năm qua, diện tích sàn nhà ở tăng lên khoảng 20 lần, từ hơn 12 triệu m² lên trên 240 triệu m², và sắp tới có thể đạt 300 triệu m². Nhưng có nhà ở không đồng nghĩa với giãn dân thành công”, ông nhấn mạnh.

KTS Trần Huy Ánh cho rằng, giãn dân chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm việc làm, sinh kế, trường học, y tế, không gian công cộng, giao thông công cộng khối lượng lớn. Xây dựng một đô thị không chỉ là xây nhà, mà là xây dựng toàn bộ hệ sinh thái sống, trong đó chi phí cho hạ tầng có thể chiếm từ 40-60% tổng mức đầu tư.

Trước câu hỏi người dân sẽ đi đâu, sống bằng gì khi di dời, KTS Trần Huy Ánh cho rằng các “cực”, “trung tâm” chỉ có ý nghĩa khi thực sự tạo ra sức hút. “Không có cực nào tự nhiên đáng sống chỉ vì được đặt tên là cực. Đáng sống hay không phụ thuộc vào cơ hội sinh kế, thu nhập, chất lượng giáo dục, y tế, môi trường sống và khả năng phát triển của con người”, ông nói.

Nơi nào tạo ra nhiều việc làm, thu nhập tốt, dịch vụ xã hội chất lượng cao thì nơi đó sẽ phát triển và thu hút dân cư một cách tự nhiên, thay vì di dời mang tính cơ học.

Theo KTS Trần Huy Ánh, không phải mọi khu vực nội đô đều cần hoặc có thể di dời. Việc xác định đúng đối tượng là yếu tố then chốt.

Ưu tiên hàng đầu, theo ông, là khu vực hành lang thoát lũ sông Hồng - nơi dân cư đang sinh sống trên đất bán ngập, đất không đủ điều kiện pháp lý và tiềm ẩn rủi ro lớn trước biến đổi khí hậu. Việc trả lại không gian thoát lũ, không gian sinh thái cho sông Hồng không chỉ là yêu cầu quy hoạch mà còn là yêu cầu an toàn lâu dài.

Bên cạnh đó là các khu chung cư cũ, xuống cấp, các khu vực cần giải phóng mặt bằng để phát triển hạ tầng giao thông, công viên, không gian công cộng. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để tái thiết đô thị và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Thách thức lớn, nhưng cũng mở ra cơ hội lịch sử

Để quy hoạch tầm nhìn 100 năm không dừng lại trên giấy, KTS Trần Huy Ánh cho rằng điều quan trọng nhất là quyết tâm chính trị và các bước đi cụ thể.

Thực tế, Hà Nội đã có những động thái rõ ràng, như quyết tâm triển khai tuyến đường sắt đô thị số 1 Yên Viên - Ngọc Hồi, coi đây là trục xương sống giao thông Bắc - Nam, kết nối với các tuyến Đông - Tây, tạo nền tảng cho mạng lưới giao thông công cộng khối lượng lớn.

Song song với đó là định hướng giãn cư, dịch cư hơn 860.000 người, trong đó gần 300.000 người tại hành lang thoát lũ sông Hồng - một mục tiêu được đánh giá là có thể triển khai sớm nếu tập trung đủ nguồn lực và sự đồng thuận xã hội.

“Chính những bước đi cụ thể này sẽ quyết định sự chuyển mình của Hà Nội trong những thập kỷ tới”, KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh và cho rằng Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm đặt ra những câu hỏi lớn, thách thức lớn, nhưng cũng mở ra cơ hội lịch sử để Hà Nội tái cấu trúc không gian, dân cư và chất lượng sống. Vấn đề còn lại là làm thế nào để biến quyết tâm trên giấy thành những đô thị đáng sống trong thực tế - nơi người dân sẵn sàng đi, sẵn sàng ở và sẵn sàng gắn bó lâu dài.

Theo Nghị quyết vừa được HĐND TP Hà Nội thông qua, Quy hoạch Thủ đô giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 và Quy hoạch chung đến 2045, tầm nhìn 2065 không còn phù hợp, cần được rà soát, điều chỉnh nhằm đồng bộ với Quy hoạch tổng thể quốc gia và tháo gỡ các điểm nghẽn phát triển đô thị kéo dài.

Định hướng mới tập trung xây dựng cấu trúc không gian và hạ tầng chiến lược, lấy các trục sông lớn như sông Đà, sông Hồng, sông Đuống làm “xương sống” cảnh quan, tạo bản sắc và dư địa phát triển dài hạn. Hà Nội đặt mục tiêu tạo “cuộc cách mạng” về kiến trúc, không gian sống và bảo tồn di sản, chuyển từ tư duy “bảo tồn – cải tạo” sang “tái thiết giá trị”.

Phạm vi tái cấu trúc chủ yếu từ Vành đai 3 trở vào, ưu tiên Vành đai 1 và 2, gắn với bảo tồn các khu vực trọng điểm như Ba Đình, hồ Gươm, phố cổ – phố cũ, hồ Tây và trục cảnh quan sông Hồng. Song song, thành phố triển khai giãn dân nội đô, bố trí tái định cư linh hoạt tại chỗ và tại các cực tăng trưởng mới như Đông Anh, Gia Lâm, Hòa Lạc, với hạ tầng đồng bộ, hiện đại.

Tổng nhu cầu vốn giai đoạn 2026–2045 ước khoảng 64,84 triệu tỷ đồng, trong đó khu vực tư nhân và nguồn lực xã hội giữ vai trò chủ đạo. Dự kiến đến năm 2045, hơn 860.000 người sẽ được di dời, tái bố trí để phục vụ quá trình tái cấu trúc đô thị quy mô lớn của Thủ đô.

×