Chuyên Mỹ, Sơn Đồng và hành trình đưa tinh hoa thủ công Việt ra thế giới

Sự kiện là dấu mốc đặc biệt quan trọng đối với hành trình bảo tồn, phát huy và đưa các giá trị nghề thủ công truyền thống của Hà Nội vươn ra thế giới. Không chỉ khẳng định vị thế của các làng nghề Thủ đô trong mạng lưới sáng tạo toàn cầu, đây còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của nghề thủ công Việt Nam trong dòng chảy hội nhập và phát triển công nghiệp văn hóa.

Dự chương trình có Phó Chủ tịch UBND TP.Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu; Phó Chủ tịch Hội đồng Thủ công Thế giới, Tiến sĩ Darlie Oommen Koshy; lãnh đạo các bộ, ban, ngành Trung ương; các vị khách quốc tế; đại biểu, nghệ nhân, thợ giỏi, doanh nghiệp và cộng đồng làng nghề.

Tại buổi lễ, lãnh đạo Hội đồng Thủ công Thế giới và UBND TP.Hà Nội đã trao danh hiệu thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới cho hai làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng.

Phát biểu tại chương trình, Phó Chủ tịch UBND TP.Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu nhấn mạnh: “Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đánh dấu bước phát triển mới trong hành trình bảo tồn, phát huy các giá trị tinh hoa nghề thủ công truyền thống của Hà Nội; đồng thời khẳng định vị thế, uy tín và sức sáng tạo của các làng nghề Thủ đô trên trường quốc tế”.

Theo Phó Chủ tịch UBND TP.Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu, Thủ đô Hà Nội - Thành phố vì hòa bình, Thành phố sáng tạo từ lâu đã là nơi hội tụ và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Trong dòng chảy ấy, các làng nghề truyền thống chính là những “di sản sống”, kết tinh trí tuệ, tài hoa, bản sắc văn hóa và sức sáng tạo bền bỉ của nhiều thế hệ người dân Thăng Long, Hà Nội.

“Mỗi một làng nghề không chỉ tạo ra những sản phẩm thủ công tinh xảo, mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam mà còn lưu giữ ký ức lịch sử, tri thức dân gian, kỹ năng nghề truyền thống và tinh thần lao động cần cù, sáng tạo của người Việt”, ông Nguyễn Xuân Lưu khẳng định.

Hiện Hà Nội có khoảng 1.350 làng có nghề và làng nghề truyền thống, trong đó có 337 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống được công nhận. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, góp phần tạo nên bản sắc riêng của Thủ đô với nhiều sản phẩm nổi tiếng như gốm sứ, lụa tơ tằm, khảm trai, điêu khắc gỗ, sơn mài, mây tre đan và thêu ren.

Sơn Đồng - “thiên đường” của nghệ thuật điêu khắc và đồ thờ mỹ nghệ

Tại vùng đất Sơn Đồng, có một làng nghề đã bền bỉ tồn tại và phát triển hơn 1.000 năm lịch sử. Không chỉ nổi tiếng với những pho tượng, hoành phi, câu đối hay đồ thờ sơn son thếp vàng tinh xảo, nơi đây còn được xem là cái nôi của một di sản văn hóa sống, kết tinh từ đôi bàn tay khéo léo, lòng thành kính và tâm huyết được truyền nối qua nhiều thế hệ nghệ nhân.

Theo Ngọc phả Thần tích, nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng có nguồn gốc từ thời Tiền Lê (thế kỷ X), gắn với Đức Thánh Đào Trực. Ông sinh ngày 16/7 năm Nhâm Tuất (18/8/962), mất ngày 15/11 năm Bính Tuất (18/12/986). Không chỉ mở lớp dạy học, truyền nghề cho dân làng, dựng đền chùa, dạy nhân dân làm hoành phi, câu đối, đục tượng, sơn son thếp vàng, Đức Thánh Đào Trực còn có công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhà Tống lần thứ nhất (980-981).

Sau khi ông qua đời, người dân và các nghệ nhân Sơn Đồng lập miếu, tạc tượng thờ để tưởng nhớ công đức. Từ đó đến nay, nghề truyền thống vẫn được gìn giữ, truyền dạy qua nhiều thế hệ, trở thành niềm tự hào của người dân nơi đây.

Làng nghề Sơn Đồng từng có giai đoạn bị mai một trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ và thời bao cấp. Tuy nhiên, năm 1983, các nghệ nhân Nguyễn Chí Dậu và Nguyễn Đức Cường đã đứng ra khôi phục nghề truyền thống. Nghệ nhân Nguyễn Chí Dậu tổ chức lớp học nghề chạm khắc gỗ và sơn mài để truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Hơn 30 học trò ngày ấy nay đã trở thành những người thợ giỏi, chủ các cơ sở sản xuất lớn trong làng và tiếp tục truyền nghề cho lớp nghệ nhân kế cận. Nghề truyền thống của Sơn Đồng cứ thế được nối dài từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ngày nay, Sơn Đồng được ví như “thiên đường” của đồ thờ cúng và đồ chạm khắc thủ công mỹ nghệ. Các sản phẩm chủ yếu là tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng, thếp bạc phục vụ nhu cầu văn hóa tâm linh và tín ngưỡng của người dân.

Điểm đặc biệt của các pho tượng Sơn Đồng nằm ở kỹ thuật tạo hình theo những quy chuẩn chặt chẽ về tỷ lệ và hình khối giữa các bộ phận, tạo nên sự cân đối, hài hòa và mang nét đặc trưng riêng của làng nghề. Người thợ Sơn Đồng có thể chế tác hầu hết các pho tượng thờ theo yêu cầu mà không cần dựa vào mẫu có sẵn.

Từ những thân gỗ mít mộc mạc, qua đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân, các pho tượng dần hiện lên sống động, mang thần thái và chiều sâu tâm linh riêng biệt.

Để tạo nên những tác phẩm ấy, người thợ không chỉ cần kỹ thuật điêu luyện và kinh nghiệm lâu năm mà còn phải am hiểu văn hóa Phật giáo, tín ngưỡng dân gian cùng các điển tích liên quan. Chính sự thấu hiểu ấy giúp người nghệ nhân “thổi hồn” vào từng tác phẩm.

Nguyên liệu chính để tạc tượng là gỗ mít. Đây là loại gỗ mềm, thớ mịn, ít nứt, dễ tạo hình và có độ bền cao. Sau khi chọn gỗ, người thợ bắt đầu các công đoạn tạo hình, đục chạm chi tiết, gọt nhẵn, đánh ráp rồi chuyển sang công đoạn sơn son thếp vàng.

Kỹ thuật sơn son thếp vàng ở Sơn Đồng được thực hiện vô cùng công phu. Sau mỗi lớp sơn, người thợ lại mài bằng đá và nước để bề mặt đạt độ nhẵn và độ mọng cần thiết. Công đoạn sơn, mài được lặp lại nhiều lần trước khi phủ lớp sơn cầm thếp và tiến hành dát vàng quỳ hoặc bạc theo yêu cầu. Mỗi sản phẩm vì thế đều là kết quả của quá trình lao động sáng tạo kỳ công, đòi hỏi kỹ năng, cảm xúc và sự tĩnh tâm của người nghệ nhân.

Dấu ấn của nghệ nhân Sơn Đồng hiện diện tại nhiều công trình văn hóa nổi tiếng của Hà Nội như Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Khuê Văn Các, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc hay chùa Một Cột.

Năm 2007, Sách Kỷ lục Việt Nam ghi danh Sơn Đồng là “Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam”.

Hiện nay, Sơn Đồng có hàng trăm cơ sở sản xuất với hơn 4.000 lao động trực tiếp, cùng mạng lưới nghệ nhân, thợ giỏi và thế hệ trẻ đang được đào tạo nối nghề. Các sản phẩm của làng nghề đạt chuẩn OCOP 3, 4 sao, được giới thiệu tại nhiều triển lãm, lễ hội nghề truyền thống trong và ngoài nước.

Không chỉ xuất hiện khắp mọi miền đất nước, các sản phẩm Sơn Đồng còn hiện diện trong không gian tâm linh của cộng đồng người Việt tại châu Âu, châu Mỹ và Đông Nam Á.

Chuyên Mỹ và khát vọng đưa thủ công mỹ nghệ Việt Nam vươn xa

Cùng với Sơn Đồng, Chuyên Mỹ cũng chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới.

Việc hai làng nghề được quốc tế vinh danh là sự ghi nhận đối với giá trị văn hóa, kỹ thuật thủ công, tính sáng tạo và sức sống bền vững của các làng nghề truyền thống Việt Nam.

Phó Chủ tịch UBND TP.Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu cho biết, thành phố sẽ tiếp tục tăng cường hợp tác quốc tế; đẩy mạnh bảo tồn và phát huy giá trị nghề truyền thống; hỗ trợ đổi mới sáng tạo, thiết kế mẫu mã, phát triển thương hiệu, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Thủ đô.

Đồng thời, Hà Nội triển khai Đề án tổng thể phát triển làng nghề giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2050 cùng nhiều cơ chế, chính sách nhằm bảo tồn, tôn vinh và phát triển bền vững các làng nghề gắn với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển du lịch văn hóa và hội nhập quốc tế.

Phát biểu chúc mừng sự kiện, Tiến sĩ Darlie Oommen Koshy- Phó Chủ tịch Hội đồng Thủ công Thế giới AISBL nhấn mạnh: Hai làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng đã chứng minh rằng nghề thủ công không thuộc về quá khứ mà chính là một phần của đời sống đương đại đang tiếp tục phát triển, tạo sinh kế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

“Vì vậy, nghề thủ công cần được nhìn nhận như một phần thiết yếu của nền kinh tế sáng tạo toàn cầu”, Tiến sĩ Darlie Oommen Koshy khẳng định.

Theo đại diện Hội đồng Thủ công Thế giới, tổ chức này được thành lập năm 1964, có trụ sở tại Kuwait, hoạt động với mục tiêu bảo tồn và phát triển nghề thủ công truyền thống trên toàn cầu. Sau hơn 60 năm hoạt động, Hội đồng Thủ công Thế giới đã công nhận 83 làng nghề thủ công thế giới thuộc 34 quốc gia.

Trước đó, Bát Tràng và Vạn Phúc đã gia nhập mạng lưới này. Với việc có thêm Chuyên Mỹ và Sơn Đồng, Hà Nội hiện có 4 làng nghề tham gia Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có số lượng thành viên đứng thứ hai thế giới, sau Iran.

Trong khuôn khổ sự kiện, nhiều không gian trưng bày, trình diễn, tạo tác sản phẩm thủ công mỹ nghệ tiêu biểu của Hà Nội và các địa phương được giới thiệu tới công chúng như không gian khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ, điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng, gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc cùng các khu văn hóa trà, ẩm thực và sản phẩm OCOP.

Các nghệ nhân trực tiếp trình diễn kỹ thuật chế tác ngay tại sự kiện, mang tới cho công chúng cơ hội trải nghiệm chân thực về sự công phu, tinh xảo và chiều sâu văn hóa của nghề thủ công truyền thống Việt Nam.

Không chỉ là hoạt động quảng bá sản phẩm làng nghề, sự kiện còn mở ra không gian kết nối giữa nghệ nhân, doanh nghiệp, nhà thiết kế và cộng đồng yêu văn hóa truyền thống; qua đó thúc đẩy giao thương, phát triển du lịch làng nghề và công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Việc gia nhập Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm tự hào của người dân Chuyên Mỹ và Sơn Đồng mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của những làng nghề nghìn năm tuổi, nơi các giá trị truyền thống vẫn đang được gìn giữ, lan tỏa mạnh mẽ và tiếp tục đưa tinh hoa thủ công Việt Nam vươn ra thế giới.

Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội

×