Cơ giới hóa nông nghiệp, không chỉ là đưa máy xuống đồng: Máy móc cũng phải sản xuất... xanh (Bài 1)

LTS: Không còn đơn thuần là đưa thêm máy móc xuống đồng ruộng, cơ giới hóa giờ đây phải giải bài toán rộng lớn hơn: Máy móc có phù hợp với từng vùng sản xuất, có đồng bộ cả chuỗi, có giảm chi phí, giảm phát thải và giải phóng sức lao động hay không?

Từ những cánh đồng lúa đến chăn nuôi, cây công nghiệp và vùng lúa - tôm, điểm nghẽn vẫn nằm ở vốn, máy chuyên dụng, công nghệ, nhân lực và cách tổ chức sản xuất.

Trong khi đó, ngành cơ khí trong nước chưa làm chủ nhiều công nghệ lõi, HTX chưa đủ sức cung ứng dịch vụ, chính sách còn chậm và thị trường cho máy mới chưa rõ ràng.

Kinh nghiệm từ thế giới cũng cho thấy, tương lai không nằm ở việc mua thêm máy, mà ở một hệ sinh thái cơ giới hóa thông minh, xanh và số hóa.

Loạt bài của báo Dân Việt góp phần đi tìm lời giải cho câu hỏi: Làm thế nào để cơ giới hóa thực sự trở thành động lực thay đổi nền nông nghiệp Việt Nam?

Điều đáng nói là nhiều nông dân, HTX và doanh nghiệp đã đầu tư máy móc từ nhiều năm trước. Thiết bị cũ vẫn còn sử dụng được nhưng không còn phù hợp với quy trình mới. Muốn chuyển đổi, họ không thể chỉ mua thêm một chiếc máy mà phải thay đổi cả hệ thống.

Cơ giới hóa nông nghiệp mắc bài toán thay cả hệ thống máy để đáp ứng sản xuất xanh

Tại Hợp tác xã Thương mại dịch vụ nông nghiệp Tấn Tú, TP Cần Thơ, hơn 130ha lúa đang từng bước chuyển sang sản xuất giảm phát thải. Từ 20ha ban đầu, HTX dự kiến mở rộng lên khoảng 110ha trong vụ đông xuân tới.

Theo ông Thân Tuấn Linh - Giám đốc HTX Tấn Tú, thay đổi quy trình sản xuất không phải trở ngại lớn nhất. Cái khó nằm ở hệ thống máy móc.

Trước đây, mỗi công đoạn sử dụng một loại thiết bị riêng. Làm đất, vùi rơm, gom rơm, bón chế phẩm vi sinh hay bón phân lót đều cần những loại máy khác nhau. Trong khi đó, sản xuất lúa chất lượng cao, giảm phát thải lại đòi hỏi thiết bị tích hợp, có thể thực hiện nhiều công đoạn cùng lúc.

Theo ông Linh, một bộ thiết bị tích hợp có giá khoảng 400 triệu đồng. Nếu tính thêm phụ kiện, chi phí tăng lên khoảng 480 triệu đồng. Với quy mô hiện nay, HTX cần 2 bộ thiết bị.

Khó khăn là phần lớn máy móc vẫn thuộc sở hữu của xã viên. Tài sản chung của HTX mới chỉ có máy gặt đập liên hợp và 2 drone phun thuốc. “Nếu có chính sách hỗ trợ từ nhà nước khoảng 50% kinh phí, quá trình chuyển đổi sẽ diễn ra nhanh hơn”, ông Linh đề xuất.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Võ Trung Lập - Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Cơ khí nông nghiệp Phan Tấn (tỉnh Đồng Tháp) cho biết, cơ giới hóa ở ĐBSCL trước đây tương đối tốt. Nhiều khâu đã được cơ giới hóa. Nhưng yêu cầu bây giờ đã khác.

“Hiện nay, cơ giới hóa của ĐBSCL đang vướng khi dịch chuyển từ cơ giới hóa truyền thống sang tư duy mới. Cần có nguồn hỗ trợ từ Trung ương làm vốn mồi. Có như vậy, nông dân và HTX mới mạnh dạn chuyển đổi”, ông Lập nói.

Theo ông Lập, khó nhất là nhiều nông dân và HTX đã đầu tư máy móc từ trước. Máy cũ vẫn còn sử dụng được nhưng không còn phù hợp với yêu cầu sản xuất xanh.

“Bây giờ họ phải bán thiết bị cũ đi để đầu tư thiết bị mới. Nhưng nguồn vốn để đầu tư trực tiếp như thế thì bà con nông dân không đáp ứng được”, ông Lập chia sẻ.

Từ góc độ doanh nghiệp, Công ty Phan Tấn đang chuyển từ bán máy sang cung cấp giải pháp cho cả quy trình sản xuất. Mục tiêu không chỉ là giảm phát thải mà còn phải trả lại chất hữu cơ cho đất và tạo ra hiệu quả kinh tế.

Theo ông Lập, chuyển đổi là yêu cầu bắt buộc, dù quá trình này vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Đặc biệt là với xuất khẩu gạo, máy móc phải phục vụ sản xuất xanh, gắn với kinh tế tuần hoàn và tạo ra hiệu quả kinh tế để nông dân có thể tự đứng vững.

“Nguồn của chúng ta hiện nay thì có thừa. Nhưng để đáp ứng được tiêu chuẩn đó thì chúng ta đang thiếu”, ông Lập nhấn mạnh.

Có máy chưa đủ, muốn cơ giới hóa, HTX phải làm "nhạc trưởng"

Ông Phùng Duy Truyền - Phó Giám đốc HTX nông nghiệp Phước Hảo (xã Hưng Mỹ, tỉnh Vĩnh Long) cho biết, từ mô hình thí điểm 50ha vào năm 2022, đến nay diện tích áp dụng cơ giới hóa đã tăng lên khoảng 200ha trong tổng số 560ha sản xuất của HTX.

HTX hiện có 350 thành viên. Hầu hết các khâu từ làm đất, gieo sạ, chăm sóc đến thu hoạch đều đã được cơ giới hóa.

Theo ông Truyền, hiệu quả mang lại khá rõ. Nếu sử dụng máy sạ cụm, lượng giống chỉ còn khoảng 7kg/công. Sạ bằng máy bay không người lái cũng chỉ khoảng 8-10kg/công. Gieo thưa giúp giảm sâu bệnh, giảm lượng thuốc bảo vệ thực vật và giảm chi phí sản xuất.

Tuy nhiên, HTX hiện mới có 2 máy gặt đập liên hợp nên vẫn phải thuê thêm máy khi thu hoạch rộ.

“Cơ giới hóa không chỉ là chuyện có máy. Chúng tôi cần thêm thiết bị, nhưng cũng cần nhà khoa học, chuyên gia đồng hành để HTX hướng dẫn nông dân áp dụng quy trình tiên tiến, sản xuất lúa chất lượng cao”, ông Truyền đề xuất.

Thực tế tại ĐBSCL cho thấy, cơ giới hóa chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với vùng sản xuất tập trung, quy trình thống nhất và có một đơn vị đủ năng lực điều phối. Đơn vị đó chính là HTX.

Theo Trung tâm Khuyến nông và Dịch vụ nông nghiệp tỉnh Đồng Tháp, cơ giới hóa tại địa phương đang chuyển từ đầu tư máy móc riêng lẻ sang sản xuất quy mô lớn, gắn với liên kết chuỗi giá trị và kinh tế tuần hoàn.

Trong mô hình này, HTX giữ vai trò hạt nhân. HTX không chỉ cung ứng dịch vụ cơ giới hóa mà còn điều hành lịch thời vụ, quản lý vùng nguyên liệu, tiếp nhận tiến bộ kỹ thuật, kết nối doanh nghiệp và tổ chức tiêu thụ.

Ông Hồ Phi Tuấn - Trưởng phòng Cơ điện nông nghiệp, nông thôn thuộc Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cho rằng, cơ giới hóa là động lực đưa nông nghiệp từ sản xuất nhỏ sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Tuy nhiên, số HTX đủ năng lực cung ứng dịch vụ cơ giới hóa đồng bộ hiện vẫn còn ít.

Theo ông Tuấn, chính sách cần chuyển từ hỗ trợ mua máy sang phát triển hệ sinh thái dịch vụ cơ giới hóa. Thay vì hỗ trợ riêng lẻ cho từng hộ, cần ưu tiên HTX, đồng thời đầu tư đồng bộ theo toàn bộ chuỗi giá trị.

Ông Lê Viết Bình - Phó Chánh Văn phòng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phía Nam cho rằng, cơ giới hóa nông nghiệp hiện nay đang tồn tại sự lệch pha nhất định giữa các khâu.

Theo ông Bình, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở máy móc hay quy mô đồng ruộng, mà nằm ở tư duy phát triển. Cơ giới hóa không thể tiếp tục theo hướng mỗi hộ tự đầu tư, sở hữu 1 loại máy. Thay vào đó, cần chuyển sang xây dựng hệ sinh thái dịch vụ cơ giới hóa chuyên nghiệp, lấy HTX làm hạt nhân.

Cơ giới hóa cần chuyển từ từng khâu riêng lẻ sang cơ giới hóa thông minh theo chuỗi giá trị; trong đó máy móc là công cụ, dữ liệu là nền tảng, chuyển đổi số là động lực và nông nghiệp xanh, phát thải thấp là mục tiêu cuối cùng.

“Quá trình chuyển đổi này đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống, từ cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, doanh nghiệp đến nông dân”, ông Bình nhấn mạnh.

×