Cơ giới hóa nông nghiệp: Làm ra máy đã khó, đưa máy xuống đồng càng khó (Bài 3)

Điểm nghẽn của cơ giới hóa không chỉ nằm ở tiền. Đó còn là thủ tục sở hữu trí tuệ, công nghệ lõi, chính sách, thị trường và sự lệch pha giữa nghiên cứu với nhu cầu thực tế. Nếu những nút thắt này chưa được tháo gỡ, máy móc khó đi từ xưởng chế tạo ra đồng ruộng.

Cơ giới hóa nông nghiệp mắc kẹt từ xưởng chế tạo đến thị trường

Dành cả đời nghiên cứu chế tạo máy nông nghiệp, ông Nguyễn Văn Lĩnh ở phường Bình Phước (TP Đồng Nai) được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam vinh danh là Nhà khoa học của nhà nông (năm 2024), rồi Nông dân Việt Nam xuất sắc (năm 2025).

Ông Lĩnh kể, để làm một sản phẩm cơ giới hóa nông nghiệp phải mất nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm và chỉnh sửa.

Chiếc xe phun thuốc 5 trong 1 là sản phẩm ông tâm đắc nhất. Sản phẩm này mất 6 năm hoàn thiện và đến nay đã có hơn 10 năm hoạt động trên thị trường. Nhưng với nhà sáng chế, làm được máy mới chỉ là 1 nửa chặng đường.

“Nhà sáng chế là nông dân thì không rành về thủ tục pháp lý. Tôi phải thuê công ty đại diện sở hữu trí tuệ làm hồ sơ. Mỗi sáng chế mất khoảng 35 triệu đồng”, ông Lĩnh nói.

Ông từng có sáng chế “5 trong 1” được Cục Sở hữu trí tuệ chấp nhận đơn. Tuy nhiên, đơn vị đại diện không tiếp tục bảo vệ hồ sơ đúng thời hạn khiến sáng chế không được cấp bằng.

Đó là nỗi đau của những người làm sáng chế. “Mình bỏ rất nhiều thời gian, công sức, tiền bạc để nghiên cứu. Đến khi hoàn thành lại phải bỏ thêm tiền làm thủ tục. Nhưng đơn vị đại diện không có trách nhiệm thì cuối cùng người mất vẫn là nhà sáng chế”, ông bức xúc.

Hiện, ông đã có 2 bằng sáng chế nhưng vẫn chưa đủ vốn đầu tư nhà máy, dây chuyền sản xuất. Máy móc phải thiết kế rồi thuê doanh nghiệp khác gia công. Chi phí vì thế tăng cao.

“Tôi rất mong muốn Chính phủ có cơ chế hỗ trợ những nhà sáng chế trong nông nghiệp đầu tư dây chuyền sản xuất công nghiệp. Có như vậy mới nhân rộng được thiết bị và giúp nông dân mua máy chất lượng với giá hợp lý”, ông Lĩnh nói.

Đáng nói, theo ông Lĩnh, ngay cả khoản hỗ trợ khoảng 24 triệu đồng cho mỗi bằng sáng chế theo chính sách, 20 năm qua, ông chưa hề tiếp cận được.

Không chỉ nhà sáng chế, doanh nghiệp sản xuất máy cũng gặp khó về thị trường.

Ông Võ Trung Lập - Phó Giám đốc Công ty Phan Tấn (Đồng Tháp) cho biết, doanh nghiệp đã đầu tư nghiên cứu nhiều thiết bị phục vụ sản xuất lúa giảm phát thải, trong đó có máy xới vùi liên hợp xử lý rơm rạ. Nhưng máy làm ra lại khó bán.

“Trong 2 năm qua, chúng tôi đã bỏ ra rất nhiều công sức và kinh phí để theo đuổi dự án này. Nhưng đến thời điểm hiện nay, gần như công ty chưa bán được sản phẩm nào phục vụ trực tiếp cho Đề án giảm phát thải”, ông Lập chia sẻ.

Theo ông, trước đây máy gặt đập liên hợp, máy cuốn rơm phát triển nhanh một phần nhờ chính sách hỗ trợ. Nay doanh nghiệp nghiên cứu thiết bị mới nhưng chưa có cơ chế đủ mạnh để tạo thị trường.

Công ty Phan Tấn cũng từng bỏ hàng tỷ đồng nghiên cứu máy thu hoạch bắp (ngô). Nhưng sức mua thấp, sản xuất trong nước lại khó cạnh tranh với bắp nhập khẩu giá rẻ. Dự án phải dừng, vốn đầu tư gần như không thu hồi được.

“Nhà nước cần hỗ trợ doanh nghiệp làm công nghệ lõi. Nếu có cơ chế hỗ trợ để tiếp cận và làm chủ công nghệ này, Công ty Phan Tấn sẽ có nền tảng để phát triển thêm nhiều thiết bị mới”, ông Lập nói.

Cơ giới hóa cần chính sách đủ mạnh để làm chủ công nghệ

Theo GS.TS Nguyễn Huy Bích, Trường Đại học Công nghiệp TPHCM, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Cơ khí Nông nghiệp Việt Nam, điểm nghẽn lớn của cơ giới hóa hiện nay là sự lệch pha giữa cung và cầu công nghệ.

Ông chỉ ra, nông nghiệp chỉ đóng góp khoảng 11,6% GDP nhưng vẫn sử dụng hơn 60% dân số và lao động nông thôn.

“Bài toán này không thể giải quyết bằng lao động chân tay, không thể giải quyết bằng ý chí. Phải giải quyết bằng cơ giới hóa, bằng số hóa để giảm số lượng lao động”, ông nói.

Tuy nhiên, theo GS.TS Bích, chuyển giao công nghệ trong nước còn mất cân đối. Doanh nghiệp FDI chiếm phần lớn giá trị giao dịch, trong khi doanh nghiệp nội địa tham gia hạn chế.

Đáng lo hơn là nghiên cứu của các viện, trường chưa sát nhu cầu doanh nghiệp.

“Người ta nói nghiên cứu của các viện trường đóng ngăn kéo, không dùng được; còn doanh nghiệp cần thì các đơn vị lại không giải quyết được. Chúng ta làm cái mình có chứ không làm cái người ta cần”, ông thẳng thắn.

GS Bích cho rằng, cần chuyển mạnh sang nghiên cứu theo đặt hàng. Đồng thời xây dựng quỹ rủi ro công nghệ. Đồng thời phát triển cả đội ngũ môi giới công nghệ và nền tảng dữ liệu mở để kết nối nhà nghiên cứu với doanh nghiệp.

Ông Vũ Văn Tiến - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) thừa nhận, công tác quản lý nhà nước về cơ giới hóa vẫn còn nhiều hạn chế.

Theo ông Tiến, Quyết định 858/QĐ-TTg về Chiến lược cơ giới hóa nông nghiệp mới dừng ở định hướng. Các quy định cụ thể để hỗ trợ mua máy, đào tạo, tập huấn và xây dựng hệ thống cơ giới hóa vẫn chưa được ban hành.

Nguyên nhân chủ yếu là dự thảo còn vướng nội dung về trung tâm cơ giới hóa vùng và nguồn kinh phí. Bộ Tài chính chưa thống nhất được nguồn lực để triển khai các chính sách hỗ trợ.

“Về cơ chế, chính sách đúng là chúng tôi phải nhận lỗi với các địa phương vì đến nay vẫn chưa ban hành được. Nhưng vẫn quyết tâm phải làm bằng được”, ông Tiến nói.

Ông Tiến nhấn mạnh, không có cơ giới hóa thì không thể hiện đại hóa nông nghiệp và cũng không thể phát triển nông nghiệp.

“Cục sẽ tiếp tục nghiên cứu đề án hoặc chương trình phát triển máy, thiết bị nông nghiệp thông minh. Nếu có một chương trình đủ tầm, sẽ tạo cơ sở bố trí nguồn lực và hình thành những sản phẩm cụ thể cho ngành”, ông Tiến cho biết.

×