Cơ giới hóa và VietGAP - Chìa khóa tăng thu nhập cho nông dân trồng lúa Hà Nội

Hà Nội có gần 150.000ha lúa gieo trồng mỗi năm, nhưng bài toán khó nhất không phải là diện tích hay giống, mà là lao động và chi phí. Một bộ phận nông dân bỏ ruộng hoang không phải vì đất xấu, mà vì không còn đủ sức và chi phí thuê nhân công ngày càng đắt đỏ. Chính thực tế đó đòi hỏi ngành nông nghiệp Thủ đô phải tìm lối đi khác thực chất hơn, bền vững hơn.

Theo đó vụ Xuân năm 2026, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội triển khai hai mô hình trọng điểm: ứng dụng mạ khay cấy máy với quy mô tập trung 300 ha và 100ha sản xuất lúa theo tiêu chuẩn VietGAP gắn với tiêu thụ sản phẩm. Tổng quy mô 400 ha, với hơn 2.100 hộ nông dân tham gia. Đây là một trong những vụ triển khai mô hình lúa có quy mô lớn nhất từ trước đến nay của Trung tâm.

Máy cấy thay người - khi đồng ruộng không còn là gánh nặng

Tại HTX Nông nghiệp Phú Xuân Khai Thái, xã Đại Xuyên, một trong những điểm mô hình tiêu biểu của vụ Xuân 2026, những chiếc máy cấy 6 hàng chạy đều tắp qua từng ô ruộng. Một máy làm việc 8 giờ cấy được từ 2,5 - 2,7 ha lúa, tương đương công sức của 45 - 50 người cấy và nhổ mạ cùng lúc. Không chỉ giải phóng sức lao động, cấy máy còn đảm bảo mật độ đều, khoảng cách chuẩn, điều mà cấy tay khó làm được ở quy mô lớn.

Kết quả thực tế ghi nhận tại mô hình cho thấy lúa cấy bằng máy đẻ nhánh sớm và khỏe hơn do được cấy thưa, mạ non; ruộng thông thoáng nên sâu bệnh ít hơn, bông to dài và tỷ lệ hạt chắc cao hơn đáng kể so với cấy tay. Năng suất bình quân cao hơn từ 6 - 7,5 tạ/ha, tương đương tăng từ 11 đến 13%. Chi phí gieo cấy giảm gần 3,6 triệu đồng/ha. Tổng lợi nhuận thu được cao hơn canh tác truyền thống từ 10 - 11 triệu đồng/ha/vụ, một khoảng cách khá lớn trong bối cảnh biên lợi nhuận sản xuất lúa vốn mỏng.

Trao đổi với phóng viên báo Dân Việt, ông Nguyễn Mạnh Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội thẳng thắn nhìn nhận bức tranh thực tế: diện tích đất lúa của Thủ đô chỉ còn khoảng 80.000 ha và đang tiếp tục bị thu hẹp dưới áp lực đô thị hoá, trong khi lao động nông nghiệp ngày càng khan hiếm. Chính trong bối cảnh đó, tư duy "làm ít hơn nhưng giá trị cao hơn" trở thành kim chỉ nam của ngành. Hà Nội không chạy theo diện tích, chúng tôi chạy theo giá trị trên từng đơn vị diện tích", ông Phương nói.

Để hiện thực hoá định hướng đó, Hà Nội đã ban hành Nghị quyết 53, trong đó có nhiều chính sách hỗ trợ trực tiếp tới 50% chi phí cho nông dân và doanh nghiệp tham gia cơ giới hoá và sản xuất lúa chất lượng cao. Sở Nông nghiệp cũng đóng vai trò cầu nối, kết nối doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm với hợp tác xã và nông dân, đảm bảo đầu ra với giá thị trường.

"Cơ giới hóa trong sản xuất lúa không còn là câu chuyện của tương lai. Với địa hình đã được dồn điền đổi thửa, điều kiện hạ tầng ngày càng hoàn thiện, việc đẩy mạnh cấy máy ở quy mô tập trung là con đường tất yếu để Hà Nội vừa giữ được vùng lúa chất lượng cao, vừa nâng cao thu nhập thực sự cho nông dân. Mô hình vụ Xuân 2026 là minh chứng cụ thể nhất cho điều đó." Ông Phương chia sẻ.

Một điểm đáng chú ý là mô hình không chỉ tác động về mặt kinh tế đơn thuần. Theo ghi nhận tại cơ sở, thành công của cơ giới hóa đang dần thay đổi tập quán sản xuất nhỏ lẻ, thúc đẩy nông dân và hợp tác xã liên kết chặt chẽ hơn trong việc lên kế hoạch thời vụ, chọn giống đồng nhất và tổ chức thu hoạch tập trung, đây là những yếu tố then chốt để hình thành vùng sản xuất lúa hàng hóa lớn.

VietGAP gắn với tiêu thụ

Ở chiều hướng khác nhưng cùng mục tiêu nâng cao giá trị sản xuất, 100 ha lúa tại xã Thư Lâm được triển khai theo tiêu chuẩn VietGAP, có hợp đồng bao tiêu đầu ra ngay từ đầu vụ với khoảng 40% sản lượng thóc. Đây là điểm khác biệt căn bản so với cách làm truyền thống: nông dân không còn sản xuất rồi mới lo bán, mà bán trước khi cấy.

Lúa VietGAP đòi hỏi tuân thủ nghiêm quy trình từ làm đất, bón phân hữu cơ vi sinh, kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật đến ghi chép nhật ký sản xuất. Đổi lại, sản phẩm được thu mua với giá cao hơn so với thóc thông thường, do truy xuất được nguồn gốc và đảm bảo an toàn thực phẩm - tiêu chí ngày càng được các doanh nghiệp phân phối và người tiêu dùng Hà Nội đặt lên hàng đầu. Kết quả vụ Xuân ghi nhận hiệu quả kinh tế từ mô hình VietGAP cao hơn sản xuất đại trà cùng giống lúa hơn 4,3 triệu đồng/ha/vụ, tương đương tăng thêm từ 15 đến 20%.

Ông Nguyễn Phú Toản, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Phú Xuân Khai Thái cho biết: Ban đầu bà con lo lắng vì sợ cấy máy thưa thì lúa ít bông, sợ VietGAP ghi chép phức tạp. Nhưng khi thấy năng suất thực tế cao hơn, tiền bán thóc cao hơn, và quan trọng nhất là không còn phải chạy đi thuê người cấy lúc thời vụ căng thẳng thì ai cũng muốn tiếp tục. Vụ Mùa này nhiều hộ chủ động đăng ký tham gia hơn, không cần phải vận động nhiều như trước.

Việc gắn kết sản xuất với tiêu thụ thông qua hợp đồng không chỉ tạo đầu ra ổn định mà còn giúp hình thành chuỗi liên kết giá trị thực sự. Người nông dân biết mình đang trồng lúa cho ai, theo tiêu chuẩn gì, giá bán bao nhiêu, sự minh bạch này là nền tảng để phát triển sản xuất có trách nhiệm và bền vững hơn, thay vì chạy theo năng suất đơn thuần.

Hướng phát triển nông nghiệp Thủ đô

Những kết quả vụ Xuân 2026 không phải là con số trên giấy tờ. Toàn bộ 400 ha đã hoàn thành đúng kế hoạch, 100% kế hoạch triển khai. Tuy nhiên, nhìn thẳng vào những tồn tại, ngành nông nghiệp cũng thừa nhận còn không ít trở ngại. Một bộ phận nông dân vẫn chưa từ bỏ thói quen cấy tay truyền thống dù chi phí cao hơn. Đồng ruộng nhiều nơi vẫn manh mún dù đã dồn điền đổi thửa. Ghi chép nhật ký VietGAP là yêu cầu bắt buộc nhưng chưa trở thành thói quen với đa số hộ sản xuất. Giá vật tư phân bón tiếp tục ở mức cao, ăn vào biên lợi nhuận vốn đã không rộng rãi của người trồng lúa.

Bà Nguyễn Thị Xuân, nông dân xã Đại Xuyên cho biết: Tôi làm ruộng mấy chục năm rồi, ban đầu cũng ngại thay đổi lắm. Nhưng qua vụ này thấy rõ: cấy máy xong tôi còn thời gian đi làm công việc khác, tiền thu về cuối vụ cũng hơn. Con cái tôi cũng đia làm công ty, nếu không có máy thì tôi cũng không biết vụ sau thuê ai cấy.

Với định hướng tái cơ cấu nông nghiệp Hà Nội, cơ giới hóa đồng bộ và sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn không phải là hai hướng riêng lẻ mà là hai mặt của cùng một chiến lược: nâng giá trị nông sản, giảm chi phí lao động, kết nối nông dân với thị trường tiêu dùng có chất lượng. Hà Nội với 10 triệu dân và nhu cầu thực phẩm sạch ngày càng tăng là thị trường tiêu thụ tại chỗ cực kỳ tiềm năng - điều không phải tỉnh thành nào cũng có.

Theo kế hoạch vụ Mùa 2026, Trung tâm Khuyến nông Hà Nội tiếp tục mở rộng với 250 ha mạ khay cấy máy, 100 ha VietGAP và thêm 120 ha trình diễn giống lúa mới thích ứng biến đổi khí hậu. Hành trình từ mô hình thí điểm đến sản xuất đại trà không ngắn, nhưng những dấu hiệu từ vụ Xuân 2026 cho thấy bước chuyển đang diễn ra - chậm mà chắc, từ dưới lên, từ đồng ruộng ra thị trường.

Điều mà các nhà quản lý và người nông dân đều nhìn thấy rõ: để trồng lúa còn có lãi trong giai đoạn tới, không thể tiếp tục sản xuất theo kiểu cũ. Không phải vì truyền thống sai, mà vì thị trường và lao động đã thay đổi. Những mô hình như vụ Xuân 2026 đang viết tiếp câu chuyện của đồng lúa Hà Nội - câu chuyện của hiệu quả, của liên kết, và của những người nông dân không bị bỏ lại phía sau trong quá trình đô thị hóa.

Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội

×