"Cơn sốt" nuôi động vật hoang dã ở Lạng Sơn: Rủi ro phía sau và những bài học đắt giá (Bài 2)

“Cơn ác mộng” dịch bệnh và kỹ thuật nuôi khắt khe

Sức hút từ lợi nhuận của nghề gây nuôi động vật hoang dã từng tạo nên một làn sóng đầu tư tại nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn.

Khi thấy một số hộ đi trước nuôi cầy vòi mốc, dúi, tắc kè… có nguồn thu khá, nhiều gia đình cũng bắt đầu làm chuồng, tìm mua con giống với mong muốn có thêm một hướng phát triển kinh tế.

Tuy nhiên, không phải hộ nào bước vào nghề cũng có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về kiến thức chăn nuôi, đặc tính sinh học của từng loài và thị trường tiêu thụ. Không ít người chỉ nhìn vào giá bán cao, trong khi chưa lường hết những yêu cầu khắt khe về kỹ thuật chăm sóc, sinh sản và phòng trị bệnh.

Động vật hoang dã là những loài chưa được thuần hóa hoàn toàn. Vì vậy, kỹ thuật gây nuôi có nhiều điểm phức tạp hơn so với các loại gia súc, gia cầm quen thuộc. Chỉ một sai sót trong việc thiết kế chuồng, cho ăn hoặc theo dõi sự thay đổi của thời tiết cũng có thể khiến người nuôi phải trả giá bằng cả đàn giống đã bỏ vốn đầu tư.

Ông La Ngọc Nhung ở khối Đại Thắng, phường Lương Văn Tri, tỉnh Lạng Sơn vẫn chưa quên những ngày đầu năm 2023, khi ông mới bắt tay vào thử nghiệm mô hình nuôi dúi mốc.

Thời điểm đó, ông Nhung bỏ tiền mua 18 con dúi giống về nuôi. Tuy nhiên, do chưa có kinh nghiệm thực tế trong chăm sóc, cho ăn và phòng bệnh, đàn dúi của gia đình nhanh chóng mắc viêm phổi và tiêu chảy cấp.

Chỉ trong một thời gian ngắn, 14 trong tổng số 18 con dúi giống bị chết. Phần lớn vốn liếng ban đầu cũng theo đàn dúi mất đi.

“Năm đó, tôi mua thử nghiệm 18 con dúi mốc về nuôi. Do chưa có kinh nghiệm thực tế trong chăn nuôi, chăm sóc, cho ăn… nên đàn dúi bị viêm phổi và tiêu chảy cấp, chết mất 14 con, bao nhiêu vốn liếng đổ bể hết”, ông Nhung nhớ lại.

Thất bại ngay trong lứa nuôi đầu tiên khiến ông Nhung phải bắt đầu lại gần như từ đầu. Ông dành nhiều thời gian lên mạng internet tìm hiểu kỹ thuật, xem từng video hướng dẫn của các trại giống và cất công đến những trang trại lớn để học hỏi kinh nghiệm thực tế.

“Tôi đã phải thức trắng nhiều đêm liền để lên mạng internet mò mẫm, tìm hiểu kỹ thuật, xem từng video ở các trại giống hướng dẫn và cất công đi học tập thực tế ở các trang trại lớn”, ông Nhung kể.

Từ những kiến thức học được, ông thay đổi cách chăm sóc, cho ăn và quản lý chuồng nuôi. Đàn dúi của gia đình sau đó dần phục hồi và phát triển trở lại.

Năm 2025, đàn dúi của ông Nhung đạt khoảng 70 con. Đến nay, tổng đàn đã tăng lên hơn 100 con lớn nhỏ các loại.

Tuy nhiên, theo ông Nhung, nuôi dúi không đơn giản như nhiều người vẫn nghĩ. Ngoài nguy cơ mắc bệnh, khả năng sinh sản và chăm sóc con non của dúi cái cũng là một trong những trở ngại lớn.

Thông thường, trong 10 con dúi cái chỉ có khoảng 3-4 con biết chăm sóc và cho con bú. Những con còn lại có thể bỏ con hoặc cắn chết con sau khi sinh.

Đặc tính này ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ dúi con sống sót và khả năng phát triển đàn. Người nuôi phải thường xuyên kiểm tra, theo dõi đàn dúi sinh sản để kịp thời phát hiện bất thường.

Đối với dúi, bệnh viêm phổi được ông Nhung xem là rủi ro đáng lo ngại nhất.

Vào những thời điểm thời tiết thay đổi, chuyển mùa hoặc mưa gió thất thường, dúi rất dễ mắc viêm phổi. Khi phát hiện vật nuôi có biểu hiện bệnh, người nuôi phải xử lý và cho uống thuốc kịp thời. Nếu không phát hiện sớm, bệnh có thể diễn biến nhanh, gây thiệt hại lớn cho cả đàn, nhất là với những hộ mới đầu tư, chưa có nhiều kinh nghiệm.

Không chỉ dúi, mỗi loài động vật hoang dã được gây nuôi đều có những khó khăn riêng.

Với mô hình nuôi tắc kè, ông Mã Huy Thủ ở xã Đình Lập, tỉnh Lạng Sơn đang phải đối mặt với trở ngại lớn từ điều kiện khí hậu đặc thù của địa phương. Vào mùa đông, nhiệt độ tại Đình Lập thường xuyên giảm xuống dưới 10 độ C. Trong khi đó, thức ăn chủ yếu của tắc kè là dế nuôi lại khó sống khi nhiệt độ xuống thấp.

“Vào mùa đông, nhiệt độ tại Đình Lập thường xuyên giảm sâu xuống dưới 10 độ C, thời tiết quá lạnh khiến thức ăn của tắc kè là dế nuôi bị chết nhiều”, ông Thủ cho biết.

Khi nguồn dế nuôi tại chỗ bị chết, gia đình ông phải mua dế từ nơi khác về làm thức ăn cho đàn tắc kè. Việc này không chỉ làm phát sinh thêm chi phí mà còn khiến nguồn thức ăn thiếu chủ động. Cùng với ảnh hưởng của thời tiết lạnh, đàn tắc kè sinh sản cũng kém hơn.

Nhiều cơ sở phải dừng nuôi vì thua lỗ

Khi thấy một vài hộ đi tiên phong ăn nên làm ra, nhiều gia đình cũng vội vã vay mượn hàng trăm triệu đồng từ người thân, ngân hàng để đầu tư xây dựng chuồng trại quy mô lớn. Thế nhưng, họ lại hoàn toàn bỏ qua khâu khảo sát nhu cầu thị trường đầu ra thực tế và các quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc.

Ông Nguyễn Hữu Hưng, Chi Cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lạng Sơn, cho hay: “Tính đến tháng 7/2026, toàn tỉnh đã cấp mã số quản lý hợp pháp cho 223 cơ sở nuôi động vật hoang dã, trong đó: 71 cơ sở nuôi động vật rừng thông thường với tổng 4.027 cá thể (gồm các loài chào mào, dúi, don, rắn ráo, nhím, rắn sọc dưa); 152 cơ sở nuôi động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm với tổng 16.889 cá thể (các loài khỉ đuôi dài, cầy vòi hương, cầy vòi mốc, công Ấn Độ, gà lôi trắng, rắn hổ mang, rắn ráo trâu, tắc kè hoa). Tuy nhiên, phần lớn các cơ sở này vẫn hoạt động mang tính chất tự phát, quy mô nhỏ lẻ hộ gia đình”.

Việc chăn nuôi theo trào lưu, thiếu liên kết chuỗi tiêu thụ ổn định dẫn đến hiệu quả kinh tế thực tế chưa cao như kỳ vọng. Đặc biệt, chỉ tính riêng trong năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh Lạng Sơn đã có tới 16 cơ sở nuôi phải xin thôi nuôi và chủ động đề nghị hủy mã số cơ sở do thua lỗ, chăn nuôi không đạt hiệu quả kinh tế hoặc gặp rủi ro dịch bệnh.

Cùng với đó, chi phí mua con giống ban đầu vô cùng đắt đỏ (như cầy vòi mốc có giá từ 16-20 triệu đồng/đôi, tắc kè 400.000 đồng/con…) thực sự trở thành gánh nặng đối với các hộ chăn nuôi nếu gặp rủi ro dịch bệnh hoặc khi thị trường bão hòa, bị thương lái ép giá thu mua.

Anh Hoàng Tú Nam ở xã Na Sầm cho biết thêm: “Trước đây, gia đình tôi cũng đầu tư nuôi thử 1 cặp cầy hương, nhưng do chưa có kỹ thuật chăn nuôi, chỉ thông qua hướng dẫn của đơn vị bán giống, vì vậy sau hơn 1 năm nuôi, cầy không sinh sản, vì vậy gia đình đã không tiếp tục nuôi nữa”.

Bên cạnh đó, nhiều hộ gia đình trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn gây nuôi động vật hoang dã với mục đích trải nghiệm, chưa thực sự đầu tư toàn bộ tâm huyết. Các hộ nuôi với quy mô nhỏ lẻ, nuôi tự phát, tự tìm đầu ra.

Điều này chứng minh rằng, nếu chỉ nuôi bằng “niềm tin mơ hồ” và tâm lý đám đông mà không làm chủ được khoa học kỹ thuật, nông dân rất dễ rơi vào cảnh trắng tay, nợ chồng lên nợ.

(Còn nữa)

×