Con trai Giáo sư Vũ Khiêu: "Người trí thức phải đứng về phía nhân dân"

Vào hạ, khi những tia nắng nóng len lỏi vào từng ngóc ngách của Hà Nội, chúng tôi tìm đến nhà Giáo sư Đặng Cảnh Khanh – một trong những nhà Xã hội học về văn hóa hàng đầu ở nước ta. Ông là con trai cả của cố Giáo sư Anh hùng lao động Vũ Khiêu. Ngôi nhà nhỏ nằm trên một con phố ít người qua lại vùng ven Hà Đông cũ.

Giáo sư tiếp chúng tôi trong căn phòng khách yên tĩnh với bộ bàn trà nhuốm màu thời gian, nơi mỗi sớm ông thường ngồi đọc sách và uống trà. Phía trên tường treo một bức hoành phi bạc màu, cách nay đã gần một trăm hai mươi năm được chạm khắc tinh tế có dòng chữ “Học giả chỉ nam". Đây là bức hoành phi được đám học trò xưa tặng tổ phụ ông, lúc đó làm giáo thụ xứ Kinh Bắc khi cụ cương quyết từ quan về quê dạy học vì không muốn theo Pháp chống nghĩa quân Hoàng Hoa Thám. (Họ đã ví cụ như là kim chỉ nam cho các học giả- PV).

Mùi hương trầm quyện với mùi mực Tàu và giấy dó thoang thoảng lan tỏa từ bàn viết ngổn ngang giấy bút. Giá sách và tranh thủy mặc của ông chiếm trọn bốn vách tường với những cuốn sách cổ, quý được xếp ngay ngắn. Đặc biệt, ở vị trí trung tâm phòng khách là bức chân dung cụ Vũ Khiêu do chính tay ông vẽ được treo trang trọng. Với một giọng trầm ấm, phong cách giản dị nhưng sâu lắng, vị giáo sư nhắc đến cha mình: “Cha tôi bảo, văn hóa không chỉ là phần linh hồn của một dân tộc mà còn làm nên cốt cách của mỗi gia đình”.

Khi chúng tôi chia sẻ về phát biểu của TBT Tô Lâm tại Đại hội MTTQ Việt Nam lần thứ XI, yêu cầu "Mặt trận Tổ quốc phải thực sự gần dân, nghe được tiếng nói thật của nhân dân và không để ý kiến chính đáng của người dân rơi vào im lặng", ông nhặt chiếc lá khô từ chậu cảnh, mỉm cười: “Ông ấy đúng là một nhà cải cách tuyệt vời. Người cải cách tiến bộ và có tầm cỡ không bao giờ là một người chỉ quan tâm tới sự thay đổi mà trước hết phải hướng tới nền móng căn bản của một xã hội, đó là người dân. Cũng như cái cây này, rễ phải sâu, thân phải thẳng thì mới đứng vững được trước giông bão. Cải cách phải bắt đầu từ ý nguyện của người dân, từ chính sự chăm lo cho người dân. Nguyễn Trãi đã dạy chúng ta phải lấy dân làm gốc: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, quân điếu phạt trước lo trừ bạo” là vì thế ".

Thưa Giáo sư, được sinh ra và lớn lên trong một gia đình trí thức có truyền thống Nho học mà người cha là một nhà văn hóa lớn như cố Giáo sư Vũ Khiêu, hẳn tuổi thơ của ông chìm đắm trong một không gian rất đặc biệt. Ông có thể chia sẻ một vài kỷ niệm về những cuộc đàm đạo văn chương, hay triết lý trong gia đình mà đến giờ vẫn in đậm trong tâm trí ông?

- Gia đình chúng tôi cũng không có gì khác những người dân Việt Nam bình thường cả, nhất là trong cuộc hành trình đầy khó khăn của dân tộc. Các cụ tổ tiên trong gia đình phần nhiều là những người học hành, đỗ đạt nhưng đều từ quan không hợp tác với Pháp. Năm 1947, khi tôi chào đời, mới được hai tháng, còn chưa biết bò thì cha tôi đã cùng với một nhóm trí thức ở Nam Định, với ba lô, thúng mẹt, tay súng, tay bút và cả đàn sáo nữa, đã trốn tránh giặc, lặn lội lên Tuyên Quang kháng chiến. Cha tôi được phân công làm Giám đốc thông tin liên khu Việt Bắc. Ông làm việc với giới trí thức khoa học, văn nghệ sĩ kháng chiến. Anh em tôi chủ yếu ở với mẹ, trong rừng sâu tại Bắc Cạn, ít khi được gặp cha. Thỉnh thoảng, nửa đêm mới thấy ông đạp xe vài chục cây số từ Tuyên Quang về, ăn với vợ con bát cơm rau, chỉ kịp hôn mỗi con một cái, rồi trời chưa kịp sáng, gà gáy lại đi.

Với con cái, cha tôi là người hết sức nghiêm khắc. Chỉ cần ông nhíu lông mày một chút là lũ trẻ con chúng tôi đã sợ chết khiếp. Khi trưởng thành đã là phóng viên chiến tranh, có lần trước lúc đi công tác, vào chào cha, chỉ thấy ông ngồi điềm nhiên bên đống sách và gật đầu khẽ nói: "Thôi con đi nhé, nhớ đường mà trở về" tôi lại có đôi chút tủi thân, chỉ muốn ôm ông lại không dám. Trong khi đó mẹ tôi thì gầy còm cõi, mắt đỏ hoe, tiễn con xuống nhà rồi đứng nhìn theo mãi.

Sau này tôi mới hiểu và cảm ơn sự nghiêm khắc của ông. Có lẽ ông luôn mong muốn con cái của mình lúc nào cũng phải cố gắng. Mấy anh em chúng tôi lớn lên đều phải tự bươn chải, không được phép và cũng không thể dựa vào ông.

Vào năm 1990, tôi được phong hàm Phó Giáo sư, lúc đó tôi mới ngoài bốn mươi tuổi, ông viết cho tôi mấy chữ mà đến bây giờ tôi vẫn giữ. Đó là: "Mai hoa hồng nhật chiếu". Mấy chữ này xuất phát từ một câu đối tương truyền là của Cao Bá Quát nguyên văn là:“Thập tải luân giao cầu cổ kiếm. Nhất sinh đê thủ bái mai hoa” (Mười năm giao lưu bạn bè giống như đi tìm một thanh kiếm cổ. Dẫu vậy thì trong cuộc đời, chúng ta hãy chỉ cúi đầu trước bông hoa mai). Khi viết dặn tôi câu này, ông muốn chúng tôi phải biết vượt lên mọi sự cám dỗ và chỉ khuất phục trước sự đúng đắn trong sạch và thanh cao như hoa mai mà thôi.

Là một người con sinh ra trong một gia đình trí thức truyền thống, những áp lực phải nối nghiệp hay giữ gìn tiếng tăm gia đình có bao giờ là điều làm ông phải suy nghĩ? Và ông đã tìm thấy con đường riêng của mình trong ngành Xã hội học như thế nào?

- Tôi đam mê nghiên cứu về lịch sử, cổ văn và văn hóa từ nhỏ và được rèn luyện trong môi trường này một cách tự nhiên. Nhưng áp lực từ truyền thống gia đình với chúng tôi quả thực là cũng rất nặng nề. Thông thường thì các gia đình chúng ta thường hay treo trong nhà những chữ rất hay, chẳng hạn như chữ Tâm, chữ Phúc, chữ Thọ, chữ Tài, chữ Lộc... nhưng cha tôi thì lại viết và treo chữ Tri. Dưới chữ Tri, ông còn viết thêm 3 dòng nữa là: Sinh nhi tri, Học nhi tri, Khốn nhi tri. (Có nghĩa là người ta sinh ra luôn cần đến tri thức, học hành là để biết tri thức và cũng nên nhớ rằng cũng có thể sẽ khốn khổ vì tri thức).

Vì câu đó mà sau này có lúc tôi đã ngậm ngùi mãi khi đọc thấy Nguyễn Trãi đã từng viết rằng: “Cổ lai thức tự đa ưu hoạn” (xưa nay những người biết nhiều chữ thường hay gặp ưu tư, hoạn nạn). Số phận nghiệt ngã của Nguyễn Trãi, của Ngô Thì Nhậm, Cao Bá Quát… dường như đã vận vào đúng câu thơ trên của Nguyễn Trãi. Các cụ tiền bối trong gia đình lớn của chúng tôi khi dấn thân vào cuộc đấu tranh giành độc lập như tất cả những người dân khác, cũng gặp không ít hoạn nạn như vậy.

Khi tôi bắt đầu học hành, nghiên cứu một cách nghiêm chỉnh về Nho học và văn hóa thì bóng của cha tôi đã tương đối lớn. Ông luôn căn dặn chúng tôi, bất kỳ một gia đình Việt Nam nào cũng có một chút Nho giáo. Nhưng đó là Việt Nho, nó khác rất nhiều với Nho giáo Trung Hoa. Người Việt rất tôn trọng gia đình, tôn trọng người mẹ, người phụ nữ. Ông bảo ở nước ta “nhà là cái nước nhỏ, nước là cái nhà to” là với ý nghĩa tôn trọng gia đình đó. Bởi vậy ở nước ta, người ta sống là vì cộng đồng chứ không phải là vì mình.

Tôi nhớ, khi bài nghiên cứu đầu tiên của tôi được đăng, người ta mang bài đến gặp mẹ tôi và nói rằng: "Đây là bài viết và nhuận bút của ông Vũ Khiêu nhưng ghi tên Cảnh Khanh đấy". Mẹ tôi kể câu chuyện đó với tôi và có lẽ vì vậy, sau đó tôi quyết định xếp hết cổ văn lại và chuyển sang một ngành hoàn toàn khác, đó là nghiên cứu về xã hội học. Có lẽ Xã hội học đã khiến tôi thanh thản hơn trước mọi áp lực.

Nếu thời trẻ tôi hay viết thư pháp và vẽ tranh thủy mặc thì sau này tôi chỉ vẽ và viết cho mình hoặc cho riêng bạn bè mỗi khi có tâm sự gì thôi. Lúc sinh thời, cụ Vũ Khiêu khi muốn viết tặng bạn bè, cũng hay gọi tôi vào và bảo: "Con viết cho bố chữ này". Từ sau khi cụ mất, tôi mới dành thêm thời gian quay trở lại với thư pháp.

Theo ông, giá trị văn hóa cốt lõi nào của gia đình đã thực sự thấm nhuần vào tư tưởng và trở thành kim chỉ nam cho những lựa chọn trong cuộc đời ông?

- Có một điều rất quan trọng trong những lời mà cha tôi răn dạy con cái, đó là: kiến thức chỉ là một phần của sự học. Học cần phải có nghĩa là hiểu rõ được về đạo lý làm người. Với người học Nho Việt thì điều quan trọng không phải là tiền tài, sự nghiệp, danh vọng, thậm chí cả tri thức cao xa mà là cốt cách con người. Cha tôi dặn:“Nhắc đến nhà Nho nhiều người vẫn nhầm hiểu rằng đó chỉ là những người có “nhiều chữ”. Thực ra là không phải vậy. Với nhà Nho Việt Nam, học chữ không quan trọng bằng học hồn cốt, đạo lý của Nho. Tính chất của nhà Nho biểu hiện ở sự khí khái mà tinh tế, hiểu biết mà khiêm nhường, giản dị mà thanh cao. Chất Nho học phải thể hiện cụ thể trong cuộc sống, ở nhân cách con người.

Trong di chúc của mình, cha tôi căn dặn con cháu rằng: "Gia đình chúng ta là gia đình tri thức, mà người tri thức thì quan trọng nhất là phải đi với nhân dân của mình và phải biết thế nào là Trung Hiếu. Khi cần phân biệt rõ chữ Trung là thế nào, các con chỉ cần biết một nguyên tắc là thế này: chỗ nào mà có đông người dân lao động đứng thì các con hãy đứng vào chỗ đó. Đấy là Trung”. Mặc dù rất tôn trọng phong tục xưa, nhưng trong cách bài trí trong nhà, cha tôi không bao giờ thích bày biện những biểu vật tượng trưng cho sự sang giàu, của cải vật chất hoặc là biểu trưng cho uy lực, quan quyền. Ngày Tết trong nhà ông chưa bao giờ có “cóc vàng ngậm tiền”, “long ngân” hay những biểu trưng kiểu như đại bàng, sư tử, rồng phun lửa, hổ nhe nanh... Có năm, một người bạn làm doanh nghiệp mang tặng một tượng thần tài béo tốt, tay giơ cao thỏi vàng, ông nhận mà buồn mãi... Với ông tiền bạc, công danh chẳng bao giờ là cái gì to tát. Khi cha tôi chín mươi tuổi, Tổng Bí thư Đỗ Mười có viết tặng ông câu đối: “Hai bàn tay trắng không vương bụi, Một tấm lòng son ở với đời”, có lẽ là để miêu tả về cốt cách của ông.

Từ góc nhìn của một người con và cũng là một nhà khoa học, ông đánh giá như thế nào về di sản tư tưởng gắn kết gia đình và xã hội của Giáo sư Vũ Khiêu trong bối cảnh xã hội hiện đại? Điều gì vẫn còn nguyên giá trị và điều gì cần được tiếp tục phát triển, luận giải thêm?

- Theo quan điểm của cha tôi “Dân là gốc không chỉ là một mệnh đề chính trị, mà là nguyên lý tồn tại của dân tộc Việt Nam”. Trong cả cuộc đời, ông luôn đau đáu với câu hỏi: làm thế nào để con người Việt Nam, gia đình Việt Nam, cộng đồng Việt Nam giữ được cái gốc đạo lý của mình trong những biến động rất lớn của lịch sử.

Trong tư tưởng của ông, gia đình không bao giờ là một đơn vị riêng lẻ, khép kín, chỉ lo chuyện cơm áo, sinh kế, huyết thống. Gia đình là nơi con người học bài học đầu tiên về nhân cách, về tình thương, về trách nhiệm, về nghĩa vụ với người khác. Từ cách một đứa trẻ biết kính trọng ông bà, yêu thương cha mẹ, nhường nhịn anh em, biết xấu hổ khi làm điều sai, biết vui khi làm điều tốt, từ đó mới hình thành nên một công dân có trách nhiệm với xã hội. Cho nên, giữa gia đình và xã hội không có bức tường ngăn cách tuyệt đối.

Điều còn nguyên giá trị trong di sản tư tưởng của Giáo sư Vũ Khiêu chính là quan niệm coi đạo lý, nhân nghĩa, học vấn và trách nhiệm cộng đồng là nền tảng của sự phát triển. Ông sinh ra trong một gia đình nhà Nho, sống qua nhiều thời đoạn lịch sử, chứng kiến chiến tranh, cách mạng, hòa bình, đổi mới, nhưng điều ông luôn nhắc đi nhắc lại vẫn là con người phải sống có nghĩa, có tình, có trước có sau. Cái học không phải để làm sang cho cá nhân, mà để phụng sự xã hội. Danh dự của một gia đình không phải chỉ ở chỗ con cháu thành đạt, mà ở chỗ con cháu có biết sống tử tế, có đóng góp gì cho nhân dân, cho đất nước hay không.

Xã hội hiện đại đã khác rất xa xã hội truyền thống. Gia đình nhiều thế hệ đang thu hẹp lại thành gia đình hạt nhân; đô thị hóa, kinh tế thị trường, công nghệ số, di cư lao động, nhịp sống công nghiệp làm cho quan hệ giữa các thế hệ thay đổi rất nhanh. Không thể chỉ kêu gọi con cháu sống hiếu thảo theo cách cũ, cũng không thể chỉ nói chung chung về truyền thống. Vấn đề là phải làm cho những giá trị ấy có nội dung và hình thức mới.

Tôi nghĩ, nếu còn sống đến hôm nay, cha tôi chắc cũng sẽ nói rằng: muốn giữ gia đình Việt Nam thì không thể chỉ giữ bằng lời ca ngợi, mà phải giữ bằng giáo dục, bằng văn hóa ứng xử, bằng chính sách xã hội, bằng sự chăm lo cụ thể cho trẻ em, người già, phụ nữ, người yếu thế, bằng cách làm cho mỗi gia đình trở thành một nơi con người được yêu thương, được tôn trọng và được trưởng thành.

Trong bài phát biểu chỉ đạo tại Đại hội MTTQ Việt Nam lần thứ XI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu Mặt trận Tổ quốc phải thực sự gần dân, nghe được tiếng nói thật của nhân dân và không để ý kiến chính đáng của người dân rơi vào im lặng. Theo ông, làm thế nào để “thực sự gần dân”? Theo nghiên cứu của ông, các bậc đế vương từ xa xưa đã làm thế nào để thực sự “lấy dân làm gốc”?

- Nếu nhìn lại lịch sử văn minh Việt Nam, ta sẽ thấy điều kiện tự nhiên của đất nước ta đã sớm quy định một phương thức sống cộng đồng rất đặc biệt. Việt Nam là một quốc gia lúa nước. Làm lúa nước không thể chỉ dựa vào một cá nhân đơn lẻ hay một gia đình đơn lẻ. Người ta phải cùng nhau khai hoang, đắp đê, trị thủy, dẫn nước, chống lũ, chống hạn, giữ làng, giữ nước. Từ đó hình thành nên một nền văn minh cộng đồng, nơi sự sống của mỗi người gắn rất chặt với sự sống của làng xóm, của cộng đồng, của quốc gia.

Trong cái “bộ gen” văn hóa ấy, hạnh phúc cá nhân không tách rời hạnh phúc cộng đồng. Một gia đình không thể yên ổn nếu làng xóm loạn lạc. Một người không thể no đủ nếu cả cộng đồng đói nghèo, thiên tai, mất mùa, chiến tranh. Vì vậy, ngay từ rất sớm, tư tưởng trị nước của người Việt đã không thể xa rời ý nguyện của người dân. Những triều đại biết khoan thư sức dân, biết chăm lo đời sống dân, biết quy tụ lòng dân thì thường tạo được thế ổn định và phát triển. Ngược lại, những quyền lực nào xa dân, coi nhẹ dân, làm khổ dân, cuối cùng đều phải trả giá.

Trong lịch sử, các bậc minh quân đều hiểu rằng dân không chỉ là người chịu sự cai trị, mà là nền tảng của quốc gia. Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông… dù ở những thời điểm khác nhau, đều để lại một tinh thần chung: quốc gia muốn bền thì phải có lòng dân. Nguyễn Trãi từng nói đến việc “việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”. Chữ “yên dân” ấy rất sâu. Nó không chỉ là dân không nổi loạn, mà là dân được sống yên ổn, được bảo vệ, được có sinh kế, được tin vào triều đình, vào chính nghĩa.

Tất nhiên, lịch sử cũng có những bài học thất bại của cải cách. Cải cách của Hồ Quý Ly có nhiều điểm mới, nhưng đã không tạo được sự đồng thuận xã hội sâu rộng, không quy tụ được lòng dân trong thời điểm đất nước đứng trước hiểm họa ngoại xâm. Triều Nguyễn trong một giai đoạn dài cũng không xử lý được những mâu thuẫn xã hội, không mở ra được sức sống mới cho nhân dân và đất nước, dẫn đến sự suy yếu trước sức ép của thực dân phương Tây. Những bài học đó cho thấy cải cách dù có ý tưởng hay đến đâu, nếu không đặt dân ở trung tâm, không tạo được lợi ích thiết thực cho dân, không huy động được sức dân, thì rất khó thành công.

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ra đời từ một sáng tạo rất lớn của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh: muốn xây dựng quốc gia thì phải đoàn kết được toàn dân. Mặt trận chính là nơi kết nối những người khác nhau về giai tầng, nghề nghiệp, dân tộc, tôn giáo, vùng miền, lợi ích, điều kiện sống, để tìm ra điểm chung lớn nhất là lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân. Nói Mặt trận phải gần dân tức là Mặt trận phải làm cho người lãnh đạo, người quản lý hiểu được đời sống thật của dân, những niềm vui, nỗi lo, bức xúc, hy vọng, cả những điều người dân còn ngại nói, chưa dám nói.

Theo tôi, “gần dân” trước hết không phải là đi xuống cơ sở cho có hình thức, chụp vài bức ảnh, nghe vài báo cáo rồi về. Gần dân là phải hiểu dân bằng đời sống thật, bằng dữ liệu thật, bằng đối thoại thật, bằng sự lắng nghe thật. Cán bộ Mặt trận phải biết dân đang lo gì trong bữa cơm, trong học hành của con cái, trong khám chữa bệnh, trong việc làm, trong đất đai, môi trường, an sinh, văn hóa, đạo đức xã hội. Gần dân cũng là phải phân biệt được đâu là ý kiến bột phát nhất thời, đâu là bức xúc có căn nguyên xã hội sâu xa, đâu là nguyện vọng chính đáng cần được thể chế hóa thành chính sách.

Và cuối cùng, gần dân phải có kết quả. Người dân nói mà không ai nghe thì họ sẽ im lặng. Người dân kiến nghị mà không được phản hồi thì niềm tin sẽ hao mòn. Vì vậy, điều Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh về cơ chế theo dõi đến cùng việc giải quyết kiến nghị là rất quan trọng. Lắng nghe dân không dừng ở chỗ ghi nhận, mà phải đi đến giải trình, phản hồi, xử lý, sửa đổi và làm cho người dân thấy tiếng nói của mình có giá trị trong đời sống chính trị – xã hội của đất nước.

Hiện nay, theo giáo sư, khoảng cách lớn nhất giữa Mặt trận Tổ quốc và người dân là gì? Phải chăng là khoảng cách về vị trí, vai trò của các nhóm xã hội, gắn liền với các quyền lợi và lợi ích khác nhau, hay là khoảng cách về một cơ chế đối thoại thực sự bình đẳng?

- Tôi nghĩ hai khoảng cách này có liên quan rất chặt chẽ với nhau. Xã hội Việt Nam hôm nay đã khác trước rất nhiều. Trong thời kỳ chiến tranh, trong thời kỳ bao cấp, cơ cấu xã hội tương đối đơn giản hơn. Nhưng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cùng với công nghiệp hóa, đô thị hóa, hội nhập quốc tế, chuyển đổi số, cơ cấu xã hội đã trở nên đa dạng và phức tạp hơn rất nhiều.

Chúng ta có công nhân trong các khu công nghiệp, nông dân trong quá trình chuyển đổi sinh kế, doanh nhân tư nhân, trí thức, văn nghệ sĩ, người lao động tự do, người di cư, thanh niên đô thị, người cao tuổi, phụ nữ đơn thân, người yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số, đồng bào có tôn giáo, người Việt Nam ở nước ngoài, những nhóm nghề nghiệp mới trong kinh tế số… Mỗi nhóm xã hội lại có nhu cầu, lợi ích, tâm lý, ngôn ngữ, phương thức giao tiếp và cách tham gia xã hội khác nhau.

Nếu Mặt trận vẫn tiếp cận xã hội bằng những khái niệm quá chung, chỉ nói “nhân dân” như một khối đồng nhất, thì sẽ khó nhìn thấy những vấn đề rất cụ thể trong từng nhóm người. Người công nhân có nỗi lo về tiền lương, nhà ở, trường học cho con, an toàn lao động. Người nông dân có nỗi lo về đất đai, thị trường, đầu ra nông sản, môi trường, biến đổi khí hậu. Doanh nhân có nhu cầu về thể chế minh bạch, môi trường kinh doanh công bằng, sự tôn trọng xã hội. Trí thức cần không gian sáng tạo và phản biện. Người yếu thế cần được bảo vệ, hỗ trợ, nâng đỡ để không bị bỏ lại phía sau.

Vì vậy, khoảng cách lớn nhất không chỉ là khoảng cách địa lý hay khoảng cách tổ chức, mà là khoảng cách về nhận thức xã hội. Có khi chúng ta ở rất gần dân về mặt hành chính, nhưng lại chưa thật gần dân về mặt hiểu biết. Có khi cán bộ xuống cơ sở rất nhiều, nhưng vẫn chỉ nghe báo cáo qua một số kênh quen thuộc, gặp một số người quen thuộc, nghe một số ý kiến đã được chuẩn bị sẵn. Như thế thì chưa thể gọi là hiểu dân đầy đủ.

Khoảng cách thứ hai là cơ chế đối thoại. Đối thoại thực sự không phải là cấp trên nói, cấp dưới nghe; không phải là cơ quan tổ chức hội nghị, người dân phát biểu vài ý kiến rồi mọi việc kết thúc. Đối thoại thực sự phải có bình đẳng về nhân phẩm, có tôn trọng lẫn nhau, có khả năng tiếp nhận ý kiến khác biệt, có trách nhiệm giải trình và có cơ chế theo dõi sau đối thoại.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nói rất rõ rằng đồng thuận xã hội không phải là sự im lặng hình thức, mà phải được xây dựng trên nền tảng dân chủ, lắng nghe, đối thoại, giải quyết hài hòa lợi ích và bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân. Đây là một cách nhìn rất hiện đại. Đồng thuận không có nghĩa là mọi người đều nói giống nhau. Đồng thuận là khi những khác biệt được lắng nghe, được xử lý trong khuôn khổ lợi ích chung, để người dân cảm thấy mình được tôn trọng. 

Muốn thu hẹp khoảng cách giữa Mặt trận và nhân dân, theo tôi, chúng ta cần đổi mới mạnh mẽ phương pháp nắm bắt dư luận xã hội. Phải kết hợp giữa tiếp xúc trực tiếp với điều tra xã hội học, giữa sinh hoạt cộng đồng với công nghệ số, giữa ý kiến của các tổ chức thành viên với tiếng nói độc lập của chuyên gia, trí thức, người dân. Đặc biệt, phải chú ý đến các nhóm nhỏ, nhóm yếu thế, nhóm ít có khả năng tự cất tiếng nói. Một xã hội văn minh không chỉ nghe tiếng nói lớn, mà còn phải nghe được những tiếng nói nhỏ, tiếng nói yếu, tiếng nói ở vùng xa, tiếng nói của những người dễ bị tổn thương.

Trong bối cảnh hiện nay, đâu đó trong dư luận còn có người cho rằng một số ý kiến trái chiều thường khó đi qua bộ lọc hành chính. Cơ quan nhà nước nên thay đổi thế nào để nghe được sự thật trong tiếng nói của dân, thưa Giáo sư?

- Trước hết, phải nói rằng ý kiến trái chiều không nên bị nhìn nhận một cách giản đơn như cái gì đó gây khó chịu cho quản lý. Trong đời sống xã hội, nếu mọi người dân đều im lặng, nếu cơ quan nhà nước chỉ nghe những lời thuận tai, thì đó chưa chắc đã là điều tốt. Một xã hội lành mạnh phải có khả năng tự phản tỉnh. Một bộ máy lành mạnh phải có khả năng nghe được cả những điều chưa hay về mình.

Tất nhiên, cần phân biệt rõ ý kiến xây dựng với xuyên tạc, kích động, phá hoại. Nhưng cũng không nên vì có những hiện tượng tiêu cực mà thu hẹp không gian phản ánh trung thực của người dân. Nhiều ý kiến trái chiều, nếu được lắng nghe đúng cách, lại chính là tín hiệu cảnh báo sớm cho công tác quản lý. Người dân thấy bất cập trong thủ tục hành chính, trong chính sách đất đai, trong y tế, giáo dục, môi trường, an sinh… thì họ nói ra. Nếu ta biết nghe, ta sẽ có cơ hội sửa từ sớm. Nếu ta không nghe, bức xúc nhỏ sẽ có thể thành mâu thuẫn lớn.

Một trong những vấn đề hiện nay là nhiều ý kiến của dân phải đi qua quá nhiều tầng nấc hành chính. Qua mỗi tầng nấc, ý kiến ấy có thể bị làm mềm đi, bị giản lược đi, thậm chí bị biến thành một báo cáo rất đẹp nhưng không còn hơi thở thật của đời sống. Cái nguy hiểm nhất là khi bộ máy chỉ còn nghe được tiếng nói đã được “lọc” cho an toàn. Khi đó, sự thật xã hội bị che mờ.

Vì vậy, hiện nay việc thu gọn bộ máy, chống hành chính hóa, đổi mới cơ chế hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị – xã hội là một hướng đi rất cần thiết. Bộ máy càng cồng kềnh, càng nhiều khâu trung gian thì càng dễ tạo ra khoảng cách giữa người dân và người có trách nhiệm quyết định. Bộ máy tinh gọn không chỉ để tiết kiệm chi phí, mà quan trọng hơn là để thông tin đi nhanh hơn, trách nhiệm rõ hơn, phản hồi kịp thời hơn.

Mặt trận Tổ quốc có thể và cần trở thành một kênh rất quan trọng để đưa tiếng nói thật của người dân đến với Đảng, Nhà nước. Nhưng muốn như vậy, Mặt trận phải tránh hành chính hóa chính mình. Cán bộ Mặt trận không chỉ làm văn bản, tổ chức hội nghị, tổng hợp báo cáo, mà phải có kỹ năng xã hội học, kỹ năng đối thoại, kỹ năng phân tích xung đột lợi ích, kỹ năng làm việc với cộng đồng, kỹ năng sử dụng dữ liệu và công nghệ số. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đã gợi mở yêu cầu xây dựng Mặt trận hiện đại: tổ chức thông suốt, cán bộ gần dân, chuyển đổi số thực chất, có tầm nhìn dài hạn. 

Theo tôi, cơ quan nhà nước muốn nghe được sự thật trong tiếng nói của dân thì phải thay đổi ở ít nhất ba điểm. Một là phải coi phản ánh của dân là nguồn dữ liệu quản trị, chứ không phải sự phiền hà. Hai là phải có cơ chế bảo vệ người góp ý đúng đắn, thiện chí, nhất là những người dám nói thẳng. Ba là phải công khai hóa quá trình xử lý kiến nghị: ai tiếp nhận, ai giải quyết, giải quyết đến đâu, vì sao chưa giải quyết, bao giờ phản hồi.

Nghe dân là một nghệ thuật, nhưng cũng là một khoa học. Không thể chỉ nghe bằng cảm tính. Phải có điều tra xã hội học, khảo sát độc lập, phân tích dữ liệu dư luận, tiếp xúc chuyên đề với từng nhóm xã hội. Càng trong thời đại số, tiếng nói của dân càng đa dạng, nhanh, nhiều chiều. Nếu cơ quan nhà nước không đổi mới phương pháp nghe, thì sẽ có lúc tiếng nói thật nằm ngoài báo cáo chính thức, còn báo cáo chính thức lại không phản ánh đầy đủ đời sống thật.

Tổng Bí thư cũng yêu cầu đổi mới từ “vận động bằng hội nghị, khẩu hiệu” sang “vận động bằng lợi ích thiết thực và sự gương mẫu”. Theo góc nhìn của một học giả, sự gương mẫu ấy cần được đo bằng tiêu chí nào đầu tiên?

- Tôi cho rằng tiêu chí đầu tiên của sự gương mẫu là lời nói phải đi đôi với việc làm. Văn hóa chính trị Việt Nam từ lâu đã rất coi trọng điều này. Dân ta có một cảm thức rất tinh tế. Người dân có thể chưa dùng những khái niệm lý luận phức tạp, nhưng họ biết rất rõ ai nói thật, ai nói hay mà không làm, ai gần dân thật, ai chỉ gần dân trong nghi thức.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu không thể chỉ vận động bằng hội nghị, văn bản, khẩu hiệu, mà phải vận động bằng đối thoại, thuyết phục, lợi ích thiết thực, sự gương mẫu, kết quả cụ thể và khả năng giải quyết những vấn đề nhân dân quan tâm. Theo tôi, đây là một sự chuyển rất quan trọng từ tuyên truyền hình thức sang thuyết phục bằng thực tiễn. 

Người cán bộ muốn vận động dân thì trước hết phải làm cho dân tin. Mà dân tin không phải vì chức vụ, cũng không phải vì lời nói lớn, mà vì cách sống, cách làm việc, cách xử lý lợi ích. Nếu cán bộ nói tiết kiệm mà sống xa hoa, nói liêm chính mà tham nhũng, nói gần dân mà ngại tiếp dân, nói vì dân mà khi dân khó khăn lại né tránh trách nhiệm, thì mọi khẩu hiệu đều mất sức thuyết phục.

Ngày xưa, cha ông ta nói “thượng bất chính, hạ tắc loạn”. Trong cách mạng, Bác Hồ và Đảng ta nói “đảng viên đi trước, làng nước theo sau”. Những câu ấy giản dị nhưng thật là sâu săc. Theo tôi, sự gương mẫu có thể đo bằng bốn điều rất cụ thể. Thứ nhất là liêm chính trong sử dụng quyền lực. Thứ hai là tận tụy trong phục vụ nhân dân. Thứ ba là dám chịu trách nhiệm trước việc khó, việc mới, việc liên quan trực tiếp đến đời sống dân. Thứ tư là khả năng nêu gương trong đời sống hằng ngày, từ tác phong, lời nói, cách ứng xử, đến sự tôn trọng người dân.

Dân vận trong thời đại mới không thể chỉ là vận động người dân làm theo. Dân vận trước hết là làm cho chính bộ máy công quyền biết lắng nghe dân, tôn trọng dân, phục vụ dân. Khi người dân thấy chính sách đem lại lợi ích thật, cán bộ làm việc có trách nhiệm thật, bộ máy sửa sai thật, thì lòng dân sẽ tự nhiên quy tụ. Đó là cách vận động bền vững nhất.

Cũng trong Đại hội MTTQ Việt Nam, có đại biểu cho rằng cần “trí thức hóa doanh nhân”, khuyến khích trí thức tham gia kinh doanh nhằm hình thành đội ngũ doanh nhân “vừa giàu vừa sang”, có trách nhiệm với cộng đồng và đất nước. Ông đánh giá về quan điểm này như thế nào?

- Tôi rất chú ý đến cách nói “vừa giàu vừa sang”. Giàu là một thước đo kinh tế, còn sang là một thước đo văn hóa. Một người có thể rất giàu về tiền bạc nhưng chưa chắc đã sang về nhân cách, về trách nhiệm xã hội, về lối sống, về cách ứng xử với cộng đồng. Ngược lại, một nền kinh tế muốn phát triển bền vững thì không thể chỉ tạo ra nhiều người giàu, mà phải tạo ra những con người biết làm giàu một cách chính đáng, có văn hóa, có trách nhiệm với đất nước.

Trong kỷ nguyên mới, nền kinh tế tri thức càng phát triển thì doanh nhân càng cần tri thức. Không có tri thức, doanh nghiệp rất dễ dừng lại ở gia công, buôn bán ngắn hạn, khai thác lợi thế rẻ, chạy theo lợi nhuận trước mắt.

Tổng Bí thư Tô Lâm trong phát biểu tại Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ 7 đã nhấn mạnh con đường phát triển bền vững trong thế kỷ XXI không thể chỉ dựa vào khai thác tài nguyên vật chất, lao động giá rẻ hay lợi thế truyền thống, mà phải dựa vào tri thức, công nghệ, sáng tạo và quản trị thông minh. Đây cũng chính là nền tảng để nhìn nhận vai trò mới của doanh nhân Việt Nam.

“Trí thức hóa doanh nhân” theo tôi có hai chiều. Một chiều là nâng cao trình độ tri thức, văn hóa, đạo đức, tầm nhìn của đội ngũ doanh nhân. Doanh nhân phải hiểu pháp luật, hiểu xã hội, hiểu văn hóa dân tộc, hiểu xu thế phát triển bền vững, hiểu trách nhiệm với người lao động, với môi trường, với người tiêu dùng. Họ không thể chỉ biết lời lỗ trong sổ sách mà không biết sản phẩm của mình tác động thế nào đến sức khỏe, niềm tin, đạo đức và tương lai xã hội.

Chiều thứ hai là khuyến khích trí thức tham gia kinh doanh, đưa tri thức vào thị trường, biến kết quả nghiên cứu, sáng chế, ý tưởng sáng tạo thành sản phẩm, dịch vụ, giá trị xã hội. Lâu nay, một bộ phận trí thức còn e ngại thương trường, còn coi kinh doanh là cái gì đó xa với học thuật. Nhưng trong nền kinh tế tri thức, ranh giới giữa phòng thí nghiệm, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp phải được kết nối mạnh mẽ hơn. Không thể có quốc gia đổi mới sáng tạo nếu tri thức chỉ nằm trong sách vở, báo cáo, hội thảo.

Tuy nhiên, “trí thức hóa doanh nhân” không có nghĩa là làm cho doanh nhân nói nhiều thuật ngữ học thuật hơn. Cái chính là nâng tầm văn hóa kinh doanh. Doanh nhân “sang” là người biết làm giàu mà không làm tổn thương xã hội, biết cạnh tranh mà không hủy hoại đạo đức thị trường, biết thành công cá nhân nhưng không quên người lao động, cộng đồng, môi trường và quốc gia. Một thương hiệu lớn không chỉ nằm ở lợi nhuận, mà còn nằm ở niềm tin xã hội.

Vì thế, tôi ủng hộ quan điểm xây dựng đội ngũ doanh nhân “vừa giàu vừa sang”. Nhưng muốn làm được điều đó thì giáo dục, văn hóa, pháp luật, chính sách kinh tế, môi trường kinh doanh và sự tôn vinh xã hội phải cùng hướng đến một chuẩn mực mới: làm giàu chính đáng, sáng tạo, liêm chính, nhân văn và phụng sự đất nước.

Theo Giáo sư, nếu phải chọn ra những giá trị văn hóa cốt lõi nhất của người Việt, không phải di sản vật thể, mà là xương sống, là sức mạnh nội sinh giúp dân tộc ta trường tồn, ông sẽ chọn những giá trị nào?

- Nếu phải nói thật cô đọng, tôi cho rằng có ba giá trị rất căn bản đã làm nên sức sống lâu bền của dân tộc Việt Nam: yêu nước, nhân nghĩa và đoàn kết cộng đồng. Tất nhiên, hệ giá trị Việt Nam còn rất phong phú: cần cù, hiếu học, trọng tình nghĩa, linh hoạt, khoan dung, tôn trọng gia đình, trọng đạo lý, thích ứng mạnh mẽ với hoàn cảnh… Nhưng nếu tìm những trục sâu nhất, tôi vẫn muốn nhấn mạnh ba giá trị ấy.

Trước hết là yêu nước. Yêu nước của người Việt không phải là một khái niệm trừu tượng. Nó gắn với làng xóm, ruộng đồng, dòng sông, ngọn núi, mồ mả tổ tiên, tiếng nói, phong tục, bữa cơm, mái nhà. Vì đất nước ta trải qua quá nhiều thử thách, từ thiên tai đến ngoại xâm, nên lòng yêu nước trở thành một tình cảm rất tự nhiên, rất sâu, nhiều khi không cần nói lớn nhưng khi Tổ quốc cần thì bùng lên mãnh liệt. Tổng Bí thư Tô Lâm cũng nhấn mạnh trong phát biểu tại Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ 7 rằng tài nguyên quý nhất của Việt Nam là con người Việt Nam – những người cần cù, sáng tạo, giàu lòng yêu nước, giàu ý thức cộng đồng, ham học hỏi và biết vươn lên trong hoàn cảnh khó khăn. (baochinhphu.vn)

Thứ hai là nhân nghĩa. Người Việt có thể nghèo, có thể trải qua nhiều mất mát, nhưng trong chiều sâu văn hóa vẫn luôn coi trọng tình người. “Thương người như thể thương thân”, “lá lành đùm lá rách”, “bầu ơi thương lấy bí cùng”… không chỉ là ca dao, tục ngữ, mà là những quy tắc đạo đức đã đi vào đời sống. Xã hội nào cũng có cái xấu, con người nào cũng có lúc yếu đuối, nhưng tôi vẫn luôn tin rằng trong xã hội ta, người tốt, người trung thực, người biết sống vì người khác vẫn rất đông đảo. Trong một cuộc trao đổi trước đây, tôi cũng đã nói tôi lạc quan bởi những người tốt và trung thực vẫn rất đông đảo, và chính sức mạnh của cộng đồng, gia đình, đoàn thể, người dân có thể chống lại những mặt trái của cơ chế thị trường. (Dân Việt)

Thứ ba là đoàn kết cộng đồng. Đây là giá trị đặc biệt quan trọng. Như tôi đã nói, văn minh Việt Nam là văn minh lúa nước, văn minh cộng đồng. Người Việt sống được, giữ nước được, phát triển được là nhờ biết nương tựa vào nhau, biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích riêng trong những thời điểm quyết định. Tổng Bí thư Tô Lâm cũng khẳng định sức mạnh Việt Nam trước hết là sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc; khi cả dân tộc đồng lòng thì không thế lực nào khuất phục được Việt Nam, và đại đoàn kết là phương thức tồn tại của Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử. (baochinhphu.vn)

Nếu hệ giá trị Việt Nam là một cái cây, thì yêu nước là rễ sâu, nhân nghĩa là nhựa sống, đoàn kết là thân cây nâng đỡ cành lá. Cái cây ấy đã đi qua bão tố lịch sử, và hôm nay vẫn cần được chăm sóc bằng giáo dục, văn hóa, thể chế và bằng chính đời sống gương mẫu của từng gia đình, từng cộng đồng, từng cán bộ, từng công dân.

Câu cuối cùng, là một trí thức, ông kỳ vọng điều gì nhất để câu nói “dân là gốc” không còn là một tuyên ngôn chính trị cao siêu, mà trở thành một thực hành hằng ngày, có thể kiểm chứng bằng sự hài lòng cụ thể của người dân?

- Tôi kỳ vọng nhất là chúng ta làm cho “dân là gốc” trở thành một chuẩn mực quản trị hằng ngày. Một tư tưởng lớn nếu chỉ nằm trong văn kiện thì chưa đủ. Nó phải đi vào cách cán bộ tiếp dân, cách cơ quan công quyền giải quyết thủ tục, cách chính sách được thiết kế, cách ngân sách được phân bổ, cách trường học, bệnh viện, chính quyền cơ sở phục vụ người dân.

“Dân là gốc” phải được kiểm chứng bằng những điều rất cụ thể: người dân đi làm giấy tờ có thuận tiện hơn không; người bệnh có được chăm sóc tốt hơn không; trẻ em có trường học an toàn hơn không; người lao động có việc làm và thu nhập ổn định hơn không; người yếu thế có được bảo vệ không; người dân có được sống trong môi trường trong lành hơn không; ý kiến chính đáng có được phản hồi không; cán bộ sai có bị xử lý không; chính sách bất cập có được sửa không.

Trong phát biểu tại Hội thảo quốc tế Việt Nam học lần thứ 7, Tổng Bí thư Tô Lâm nói rất rõ rằng hạnh phúc của nhân dân phải được đo bằng nhà ở, giáo dục, y tế, môi trường sống trong lành, cơ hội tạo lập cuộc sống hoàn thiện hơn cho mỗi gia đình và niềm tin rằng con cháu chúng ta sẽ sống tốt hơn hôm nay. Tôi cho rằng đó là cách diễn đạt rất cụ thể về “dân là gốc”. Hạnh phúc của dân không thể chỉ đo bằng những con số tăng trưởng chung, mà phải đo bằng chất lượng sống thực của từng người dân, từng gia đình. (baochinhphu.vn)

Tôi vẫn tin vào sức mạnh tốt đẹp của xã hội Việt Nam. Trong cuộc sống, bên cạnh những điều khiến ta lo lắng, vẫn có rất nhiều người tử tế, nhiều cán bộ tận tụy, nhiều cộng đồng nhân ái, nhiều gia đình biết sống vì nhau. Vấn đề là phải làm cho cái tốt được nâng đỡ, cái đúng được bảo vệ, cái thiện có điều kiện lan tỏa. Khi người dân thấy mình được tôn trọng, được lắng nghe, được phục vụ công bằng, họ sẽ tin. Khi dân tin, Đảng ta và đất nước ta sẽ có sức mạnh vô biên. Khi lòng dân thuận, mọi cải cách lớn đều có nền tảng để thành công. Dân là gốc chính là như vậy: rất lớn lao, nhưng cũng rất đời thường.

Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư về cuộc trò chuyện!

×