"Cú đảo chiều" gần 14 tỷ USD sau một thập kỷ xuất siêu: Chuyên gia trăn trở điều gì?

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tính chung 5 tháng đầu năm 2026, cán cân thương mại hàng hóa Việt Nam nhập siêu 13,8 tỷ USD (cùng kỳ năm trước xuất siêu 5,1 tỷ USD).

Đây là một con số đáng lưu ý vì sau 10 năm xuất siêu liên tiếp (từ 2016-2025), cán cân thương mại hàng hóa Việt Nam đảo chiều sang nhập siêu 13,8 tỷ USD trong 5 tháng đầu năm 2026.

Vì sao nhập siêu hàng hóa tăng mạnh (chưa kể nhập siêu dịch vụ khoảng gần 3 tỷ USD) trong 5 tháng 2026?

TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV nêu 3 lý do chính:

Thứ nhất, doanh nghiệp tăng nhập hàng để tích trữ nguyên nhiên liệu đầu vào trong bối cảnh rủi ro gia tăng, nên nhập khẩu tăng cao hơn nhiều (tăng 30% so cùng kỳ) so với xuất khẩu hàng hóa (tăng 19,5% so cùng kỳ).

Hai là, nhiều mặt hàng nhập khẩu bị tăng giá (nhất là giá năng lượng, phân bón, linh kiện điện tử - điện máy, trang thiết bị sản xuất….).

Ba là, cấu trúc nền kinh tế và năng lực khối doanh nghiệp trong nước, khi xuất khẩu vẫn chủ yếu dựa vào khối doanh nghiệp FDI.

Thống kê cho thấy, khối doanh nghiệp FDI chiếm đến 80% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa, 72% kim ngạch nhập khẩu hàng hóa trong 5 tháng đầu năm 2026. Đặc biệt, khu vực FDI này luôn có tăng trưởng xuất nhập khẩu cao hơn khu vực doanh nghiệp trong nước và luôn xuất siêu trong khi doanh nghiệp trong nước luôn nhập siêu.

Trong 5 tháng vừa qua, khối doanh nghiệp FDI xuất siêu gần 7 tỷ USD (kể cả dầu thô) trong khi doanh nghiệp trong nước nhập siêu 20,8 tỷ USD.

Theo ông Lực, thực tế nêu trên đặt ra yêu cầu cấp thiết đó là việc khối doanh nghiệp trong nước cần quyết tâm nâng cao năng lực, tận dụng tốt hơn các FTA và tăng sức chống chịu, tăng tỷ lệ nội địa hóa …

Về con số nhập siêu 13,8 tỷ USD, ông Nguyễn Duy Linh, Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) chỉ ra hai nguyên nhân chính. Một là về giá, hai là tâm lý lo ngại đứt gãy chuỗi cung ứng do chiến tranh khiến doanh nghiệp chủ động nhập khẩu nguyên vật liệu nhiều hơn. Lượng hàng nhập trong hai quý đầu năm này sẽ chuyển hóa thành năng lượng sản xuất cho quý III và quý IV nên đây có thể xem là một yếu tố tích cực.

Tuy nhiên, năng lực hấp thụ và giải pháp chính sách, điểm chưa tích cực là mức độ lan tỏa của dòng vốn FDI còn thấp do chất lượng doanh nghiệp nội địa chưa cao, chưa tham gia sâu vào chuỗi cung ứng giá trị.

Bàn luận về vấn đề này tại Diễn đàn Đầu tư Việt Nam 2026 (Vietnam Investment Forum 2026) Summer Summit do VietnamBiz và Việt Nam Mới tổ chức, TS. Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội khóa XVI, Đại biểu Quốc hội khóa XVI nhận định, xu hướng thặng dư thương mại giảm dần không phải là hiện tượng mới mà đã hình thành trong nhiều năm gần đây. Trong 5 tháng đầu năm, nền kinh tế ghi nhận mức nhập siêu khoảng 13,8 tỷ USD, trong khi khu vực FDI tiếp tục tăng trưởng mạnh còn khu vực doanh nghiệp trong nước lại gặp nhiều khó khăn hơn.

"Chúng tôi đã bắt đầu lo ngại về vấn đề này từ giai đoạn 2024 - 2025 chứ không phải đợi đến tận bây giờ. Điểm gây bất ngờ duy nhất là tình trạng nhập siêu mạnh diễn ra trong năm nay; còn việc thặng dư sụt giảm vốn đã có tính tích lũy hệ thống từ trước", ông Hiếu quan ngại.

Những con số này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu nền kinh tế đang thực sự tận dụng được các dòng vốn và các cơ hội thương mại mới hay chưa?. Và để giải quyết bài toán này tận gốc, theo ông Hiếu, cần giải pháp toàn diện, thay vì chỉ xử lý phần ngọn.

Trong Nghị quyết kế hoạch kinh tế - xã hội 5 năm có đề cập đến việc xây dựng lại chiến lược xuất nhập khẩu Việt Nam trong giai đoạn mới, ông Phan Đức Hiếu mong muốn đây sẽ là một chiến lược toàn diện, bao quát cả hàng hóa và lĩnh vực dịch vụ với các bước đi bài bản, thay vì chỉ đơn thuần là mở rộng thị trường.

Đo lường tác động từ việc nhập siêu

Theo TS Cấn Văn Lực, việc nhập siêu có tác động nhất định đối với cán cân ngoại tệ và tỷ giá, nhưng không nhiều.

Thực tế, trong 5 tháng đầu năm, tỷ giá liên ngân hàng chỉ tăng 0,06% so đầu năm (thấp hơn nhiều mức tăng 2,1% cùng kỳ 2025) do một số nguyên nhân.

Một là, cân đối ngoại tệ được hỗ trợ bởi chênh lệch lãi suất VND-USD ở mức khá cao, khiến dòng vốn ngoại tệ chảy ra ngoài ít hơn.

Hai là, giá vàng giảm, góp phần giảm tình trạng buôn lậu vàng.

Ba là, dòng vốn FDI giải ngân, kiều hối và du lịch quốc tế tăng tích cực, qua đó giúp tỷ giá USD/VND vận động trong biên độ kiểm soát, dù nhập siêu hàng hóa và dịch vụ ở mức cao và dự trữ ngoại hối cải thiện không nhiều.

Ông Lực dự báo đến hết năm 2026, nhập siêu sẽ giảm mạnh, thậm chí cả năm 2026 có thể xuất siêu hàng hóa khoảng 2-4 tỷ USD. Bên cạnh đó, dòng vốn đầu tư gián tiếp có thể cải thiện hơn khi TTCK Việt Nam chính thức được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp vào tháng 9/2026.

Nhờ duy trì các điều kiện thuận lợi đó, tỷ giá USD/VND có thể chỉ tăng 1-2% trong năm 2026.

×