Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư: Người dân lực lượng giám sát, bảo vệ và hưởng lợi từ các hồ chứa khổng lồ

Thứ trưởng Bộ Tài nguyên Môi trường, ông Phùng Đức Tiến có văn bản chỉ đạo UBND tỉnh Lào Cai đề nghị xử lý dứt điểm tình hình. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai, ông Nguyễn Thế Phước cũng ký công văn khẩn, chỉ đạo “dẹp yên” nạn đánh bắt tận diệt, huỷ diệt, sự hành hoành của ngư lưới cụ cấm, gây nhiều khó khăn cho việc thả cá, tái tạo nguồn thuỷ sản phục vụ việc phát huy giá trị quý báu của các hồ chứa nhân tạo hàng tỷ mét khối nước ở Việt Nam.

Thả cả chục triệu con cá giống: cơ hội và thách thức

Trước tình hình trên, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với TS Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thuỷ sản và Kiểm ngư về vấn đề này.

Thưa ông, nhiều hồ chứa thuỷ điện ở Việt Nam có dung tích rất lớn, đó là tiềm năng khổng lồ về nuôi trồng thuỷ sản và nhiều lĩnh vực khác nữa. Vậy làm thế nào để “đánh thức” các giá trị này?

Cục trưởng Trần Đình Luân: Có thể nói các hồ chứa của chúng ta có tiềm năng rất lớn. Trong chiến lược đã được Thủ tướng phê duyệt, chúng ta đã xác định phải khai thác tiềm năng này. Theo thống kê, hiện có khoảng 13 hồ thủy điện có diện tích và dung tích rất lớn, bên cạnh hơn 6.750 hồ cỡ vừa và nhỏ, với nhiều mục tiêu khác nhau: tổng dung tích lên tới hơn 14 tỷ m³ nước.

Vì vậy, xây dựng kế hoạch, đề án để khai thác các tiềm năng của hồ là việc làm cần thiết. Mục tiêu là thúc đẩy kinh tế địa phương, đặc biệt giúp người dân, nhất là những người đã nhường đất làm hồ thuỷ điện và con cháu họ, có đời sống tốt hơn. Đó là mong muốn lớn của ngành thuỷ sản, cũng là của tất cả chúng ta.

Vậy, tính đến nay, việc triển khai các nội dung về phát triển, khai thác nguồn lợi thuỷ sản trên các hồ chứa đang được thực hiện như thế nào?

Cục trưởng Trần Đình Luân: Thực tế, do mỗi hồ có điều kiện sinh thái khác nhau, nên cách thức khai thác, nuôi trồng cũng phải được nghiên cứu kỹ để phù hợp nhất. Thời gian qua, nhiều địa phương đã chủ động xây dựng cơ chế, chính sách khuyến khích người dân và doanh nghiệp tham gia khai thác các giá trị của lòng hồ. Ví dụ như hồ Thác Bà ở Lào Cai và một số hồ khác, địa phương đã hỗ trợ người dân đầu tư vào nuôi trồng thuỷ sản, phát triển sản phẩm bản địa, từ đó nâng cao thu nhập cho cộng đồng.

Tuy đã có một số mô hình đáng ghi nhận, nhưng nếu nhìn tổng thể thì việc khai thác tiềm năng hồ chứa vẫn chưa đạt được kết quả như kỳ vọng. Đây là nhiệm vụ trọng tâm cần tiếp tục triển khai trong thời gian tới: làm sao để sinh kế của người dân vùng lòng hồ khấm khá hơn, đồng thời tích hợp được nhiều giá trị không chỉ trên lĩnh vực thủy sản mà còn cả về du lịch, đặc sản vùng cao, các sản phẩm có thương hiệu.

Bên cạnh mục tiêu phát triển kinh tế, vấn đề quan trọng không kém là bảo vệ hệ sinh thái dưới nước. Hiện có doanh nghiệp đầu tư hàng chục tỷ đồng để thả hàng chục triệu con cá giống xuống hồ Thác Bà, với cách thức khai thác mới. Cách làm này đã đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức, khiến người dân và cả cơ quan quản lý phải hoàn thiện hơn nữa, các mô hình khai thác, bảo vệ và chia sẻ lợi ích giữa doanh nghiệp và cộng đồng dân cư.

Vấn đề cốt lõi ở đây là khai thác hợp lý và bền vững. Việc phát huy tiềm năng của hồ chứa không chỉ là khai thác nguồn lợi thủy sản, mà còn gắn liền với bảo vệ bãi đẻ, con non, các loài đặc hữu, qua đó góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và môi trường. Chính điều đó cũng đồng nghĩa với việc bảo vệ đời sống sinh kế của người dân quanh hồ.

Bài học từ các mô hình thành công ở Việt Nam và thế giới

Ở các nước trên thế giới, đã có nhiều mô hình nào tương tự như vậy chưa, thưa ông?

Cục trưởng Trần Đình Luân: Thực tế, những mô hình tương tự đã được áp dụng ở nhiều quốc gia, trong đó có Trung Quốc. Ở đó, các hồ lớn được quy hoạch bài bản, có sự quản lý thống nhất giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân. Họ cùng nhau thả giống, bảo vệ, khai thác và chia lợi nhuận rõ ràng. Cách làm đó giúp nguồn lợi thủy sản được tái tạo, còn người dân có nguồn thu ổn định và lâu dài.

Ngay ở Việt Nam, chúng ta cũng đã có những mô hình tương tự, như ở hồ Núi Cốc (tỉnh Thái Nguyên), người ta đã tổ chức nuôi trồng, khai thác với hiệu quả tốt, phát triển ổn định, nhiều đoàn cán bộ và bà con từ các địa phương đã đến Thái Nguyên để học tập mô hình. Đó là minh chứng cho thấy nếu được tổ chức bài bản, đồng bộ, mô hình nuôi và khai thác các giá trị của trong lòng hồ chứa ở Việt Nam, hoàn toàn có thể thành công như mong đợi.

Bên cạnh đó, những vùng hồ lớn hàng tỷ mét khối nước, có thể thu hút doanh nghiệp cùng người dân tham gia sản xuất theo mô hình ứng dụng công nghệ cao, sản xuất theo chuỗi, có sự tham gia của ngân hàng và dịch vụ hậu cần. Khi đó, sản phẩm tạo ra không chỉ phục vụ tiêu thụ trong nước mà còn hướng đến xuất khẩu.

Ngoài ra, với những hồ vừa và nhỏ, có điều kiện dinh dưỡng tốt, chúng ta có thể áp dụng mô hình như ở Trung Quốc hay Thái Lan: thả giống xuống hồ, để các bên cùng nhau bảo vệ và khai thác hợp lý. Đây là mô hình cộng đồng, nơi người dân và doanh nghiệp cùng chia sẻ quyền lợi, cùng bảo vệ nguồn lợi, đảm bảo an ninh và sinh kế. Qua đó, hoạt động khai thác bất hợp pháp sẽ giảm mạnh, vì chính người dân, khi ấy, đã trở thành người giám sát, tuần tra, bảo vệ và được chia sẻ lợi nhuận công bằng, minh bạch.

Như chúng tôi đã phản ánh trong loạt bài điều tra của mình, việc đánh bắt thuỷ sản huỷ diệt, tận diệt và tràn lan vi phạm trong sử dụng ngư lưới cụ cấm đã diễn ra nhiều năm và gây đau đầu cho cơ quan quản lý. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã có biện pháp xử lý tình trạng trên rất kịp thời. Theo ông, sắp tới, chúng ta phải làm gì để ngăn chặn hiệu quả tình trạng trên?

Cục trưởng Trần Đình Luân: Hiện chúng ta đang hướng tới nhiều biện pháp kết hợp.

Thứ nhất, phải đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục để người dân hiểu và tuân thủ: cần phải khai thác phải hợp lý, hiệu quả và bền vững, tránh sử dụng các phương pháp đánh bắt tận diệt, huỷ diệt như: mìn, kích điện, vó lưới mắt nhỏ, kết hợp với ánh sáng đèn công suất lớn…

Thứ hai, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra, chấn chỉnh việc sử dụng ngư cụ vi phạm, phương thức khai thác vi phạm nhằm bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Cũng chính là đảm bảo cho bà con có được sinh kế lâu dài từ việc phát huy giá trị to lớn của các hồ chứa.

Thứ ba, phải tổ chức lại sản xuất, đưa người dân tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị kinh tế hồ chứa. Chúng ta có thể thông qua tổ đồng quản lý, hợp tác xã, mô hình liên kết doanh nghiệp - người dân, để bà con cùng tham gia từ khâu lập kế hoạch, khai thác, chế biến đến xây dựng thương hiệu sản phẩm có giá trị từ các hồ chứa. Chúng tôi mong muốn cơ quan chức năng ở các địa phương cùng đồng hành, hướng dẫn và hỗ trợ để người dân hiểu, tham gia hiệu quả hơn nữa vào các chương trình phát triển bền vững kể trên.

Phát huy giá trị của các hồ chứa, với đồng hành giữa người dân và doanh nghiệp
Cục trưởng Trần Đình Luân: Điều quan trọng nhất là chính quyền các địa phương phải vào cuộc, định hướng cho bà con làm ăn theo tập thể, hiểu rõ giá trị của việc bảo vệ khai thác bền vững các giá trị của thuỷ sản hồ chứa lớn. Khi doanh nghiệp đồng hành, sản phẩm thủy sản không chỉ có giá trị kinh tế cao hơn mà còn có giá trị xây dựng hình ảnh và thương hiệu cho địa phương, gắn liền với du lịch sinh thái và đặc sản vùng miền. Tôi cho rằng, nếu làm tốt, đời sống của người dân quanh hồ chắc chắn sẽ được nâng lên rất nhiều. Và điều đáng quý hơn là ngày càng có nhiều tổ chức xã hội, tổ chức phi chính phủ cùng chung tay với các địa phương và bà con, giúp phát huy giá trị bản địa - điều mà tôi coi là thế mạnh, bản sắc, niềm tự hào của mỗi vùng đất.

×