Cung nữ được Khang Hi xem như mẹ và giai thoại cả năm tắm 1 lần

Cung nữ được Khang Hi xem như mẹ và giai thoại cả năm tắm 1 lần

Trong hậu cung nhà Thanh, nơi thân phận của một người thường được quyết định bằng huyết thống, tước vị và sự sủng ái của hoàng đế, Tô Ma Lạt Cô là một trường hợp gần như không có người thứ hai. Bà không phải hoàng hậu, phi tần hay thành viên hoàng tộc, trên danh nghĩa chỉ là thị nữ theo hầu Hiếu Trang Văn Hoàng hậu. Thế nhưng, người phụ nữ xuất thân bình dân ấy lại được hoàng thất kính trọng như một bậc trưởng bối, từng dạy chữ cho Khang Hi, nuôi dưỡng hoàng tử và sau khi qua đời còn được tổ chức tang lễ theo nghi thức dành cho hàng tần.

Tô Ma Lạt Cô vốn là người Mông Cổ thuộc bộ Khoa Nhĩ Thấm, sinh trong một gia đình dân thường trên thảo nguyên. Năm sinh chính xác của bà không được sử liệu ghi lại. Tên của bà ban đầu được cho là Tô Mặc Nhi hoặc Tô Mạt Nhi, về sau đổi thành Tô Ma Lạt. Chữ “cô” không nằm trong tên thật mà là cách gọi kính trọng dành cho một phụ nữ lớn tuổi trong cung đình. Năm 1625, khi Bố Mộc Bố Thái, người sau này trở thành Hiếu Trang Văn Hoàng hậu, kết hôn với Hoàng Thái Cực, Tô Ma Lạt đi theo với tư cách thị nữ hồi môn và từ đó bước vào trung tâm quyền lực của nhà Hậu Kim.

Cuộc đời bà gắn chặt với những năm tháng quyết định vận mệnh nhà Thanh. Bà chứng kiến Hoàng Thái Cực đổi quốc hiệu thành Đại Thanh, chứng kiến Phúc Lâm lên ngôi Thuận Trị khi còn nhỏ, rồi theo Hiếu Trang tiến vào Bắc Kinh sau khi quân Thanh vượt Sơn Hải Quan năm 1644. Đến khi Huyền Diệp trở thành Hoàng đế Khang Hi, bà lại tiếp tục ở bên hoàng gia, nhìn thấy một chính quyền mới từ vùng Đông Bắc dần xây dựng nền thống trị trên toàn Trung Quốc.

Không giống hình ảnh một cung nữ chỉ biết hầu hạ việc ăn mặc, Tô Ma Lạt Cô được mô tả là người thông minh, khéo léo và có năng lực học tập khác thường. Bà thông thạo tiếng Mông Cổ, nắm vững chữ Mãn và viết chữ đẹp. Bút ký Tiếu Đình tạp lục còn ghi rằng những kiểu dáng mũ áo trong buổi đầu nhà Thanh có sự tham gia thiết kế của bà. Cách ghi chép này có thể mang phần nào tính đề cao, nhưng ít nhất cho thấy trong ký ức cung đình, bà không phải một thị nữ bình thường mà là người có trình độ văn hóa và tay nghề nổi bật. 

Tài năng ấy đưa Tô Ma Lạt Cô đến gần người sau này trở thành một trong những hoàng đế nổi tiếng nhất lịch sử Trung Quốc. Tiếu Đình tạp lục viết rằng Huyền Diệp lúc nhỏ được bà dạy dỗ và trực tiếp truyền thụ “quốc thư”, tức chữ Mãn. Nghiên cứu của Bảo tàng Cố Cung dựa trên tư liệu Mãn văn cũng xem bà là một trong những người có ảnh hưởng quan trọng đối với việc giáo dục Khang Hi thời niên thiếu. Khi ấy, hoàng tử Huyền Diệp từng phải sống ngoài Tử Cấm Thành để tránh bệnh đậu mùa; Tô Ma Lạt Cô, với tư cách người thân tín nhất của Hiếu Trang, có điều kiện thay mặt Thái hậu chăm nom và hướng dẫn vị hoàng tử nhỏ.

Về sau, phim ảnh thường xây dựng Tô Ma Lạt Cô thành một cô gái trẻ có mối tình sâu kín với Khang Hi. Tuy nhiên, đó chủ yếu là hư cấu nghệ thuật. Bà thuộc thế hệ của Hiếu Trang, lớn hơn Khang Hi khoảng bốn thập niên và có vị trí gần với một người bà, người mẹ hoặc người thầy hơn là một đối tượng tình cảm. Giá trị thật sự của bà trong cung đình không nằm ở nhan sắc hay sự sủng ái nam nữ, mà ở lòng trung thành kéo dài hơn nửa thế kỷ cùng mối quan hệ đặc biệt với ba thế hệ hoàng thất.

Tô Ma Lạt Cô và Hiếu Trang sống bên nhau gần 60 năm. Bề ngoài, họ vẫn là chủ và tớ, nhưng trên thực tế đã trở thành hai người phụ nữ nương tựa lẫn nhau giữa chốn thâm cung. Sau khi Hoàng Thái Cực qua đời, Hiếu Trang còn trẻ nhưng phải gánh vác trách nhiệm bảo vệ ngôi vị cho con trai. Trong những thời điểm Thuận Trị sống cách biệt với mẹ vì quy định cung đình và sự kiểm soát của Nhiếp chính vương Đa Nhĩ Cổn, Tô Ma Lạt Cô được cho là người thay Hiếu Trang truyền đạt tin tức, chăm nom tiểu hoàng đế và xử lý những việc mà Thái hậu không tiện trực tiếp xuất hiện.

Chính sự gần gũi ấy giúp địa vị thực tế của bà vượt rất xa thân phận cung nữ. Các hoàng tử không đối xử với bà như một nô tỳ mà sử dụng những cách xưng hô mang ý nghĩa mẫu hệ, kính bà như người trong nhà. Tuy nhiên, Tô Ma Lạt Cô vẫn giữ lối sống thận trọng, không dựa vào vị thế đặc biệt để can thiệp công khai vào triều chính. Trong một cung đình mà chỉ một lời nói hoặc một ánh mắt cũng có thể trở thành nguồn cơn tranh đấu, khả năng giữ mình của bà có lẽ là một trong những lý do giúp bà sống bình an qua nhiều đời quân chủ.

Sau khi Hiếu Trang qua đời năm 1688, Tô Ma Lạt Cô mất đi người chủ đồng thời là người bạn thân thiết nhất. Để giúp bà vơi bớt cô quạnh, hoàng gia giao Hoàng thập nhị tử Dận Đào cho bà nuôi dưỡng. Khi đó, hoàng tử mới khoảng ba tuổi. Đây là một đặc ân rất lớn, bởi theo quy chế nhà Thanh, chỉ những phụ nữ có địa vị nhất định trong hậu cung mới có thể nhận nuôi hoàng tử. Việc một thị nữ được trao trách nhiệm ấy cho thấy Khang Hi tin tưởng bà đến mức nào.

Tô Ma Lạt Cô dành gần như toàn bộ những năm cuối đời để chăm sóc Dận Đào. Hoàng tử này sau đó nổi tiếng là người điềm đạm, ít tham gia cuộc tranh giành ngôi vị khốc liệt giữa các con trai Khang Hi. Dưới thời Ung Chính, khi nhiều hoàng tử từng tham gia tranh đoạt bị trừng phạt hoặc gạt khỏi chính trường, Dận Đào vẫn được trọng dụng và sống tới tuổi 78, trở thành người thọ nhất trong số các hoàng tử của Khang Hi. Không thể khẳng định toàn bộ tính cách ấy đều do Tô Ma Lạt Cô tạo nên, nhưng mối quan hệ gần gũi giữa hai người cho thấy ảnh hưởng giáo dục của bà không hề nhỏ.

Giữa cuộc đời đầy vẻ trang nghiêm ấy lại tồn tại một chi tiết khiến hậu thế kinh ngạc: chuyện Tô Ma Lạt Cô cả năm không tắm. Theo Tiếu Đình tạp lục, bà chỉ dùng một lượng nước nhỏ để lau rửa cơ thể vào đêm giao thừa, sau đó còn uống phần nước đã dùng với ý nghĩa sám hối. Đây chính là nguồn gốc của giai thoại “mỗi năm chỉ tắm một lần” được truyền tụng suốt nhiều thế kỷ.

Tuy nhiên, cần phân biệt sử liệu với những lời giải thích được thêm thắt về sau. Tiếu Đình tạp lục là một bộ bút ký, không phải chính sử hay hồ sơ sinh hoạt hằng ngày của Tử Cấm Thành. Tác phẩm có ghi lại tập quán kỳ lạ của Tô Ma Lạt Cô, nhưng không khẳng định nguyên nhân xuất phát từ tín ngưỡng Shaman, sự khan hiếm nước trên thảo nguyên hay quan niệm tắm rửa sẽ xúc phạm thần linh. Những cách giải thích ấy phần lớn là suy đoán của người đời sau, chưa có bằng chứng trực tiếp đủ mạnh để xem là kết luận lịch sử.

Một số nhà nghiên cứu còn cho rằng không nên hiểu câu chuyện theo nghĩa bà hoàn toàn không vệ sinh cơ thể trong suốt 364 ngày. Người phục vụ sát bên Hoàng hậu phải tuân thủ yêu cầu nghiêm ngặt về sự sạch sẽ; một người có mùi khó chịu khó có thể sống bên Hiếu Trang hàng chục năm, dạy dỗ hoàng tử và thường xuyên tiếp xúc với hoàng thất. Có khả năng ghi chép nói đến một nghi thức tôn giáo đặc biệt vào cuối đời, hoặc việc bà kiêng hình thức ngâm tắm thông thường nhưng vẫn lau rửa hằng ngày. Cách uống nước sau khi rửa có thể mang ý nghĩa khổ hạnh và sám hối hơn là một “sở thích” kỳ quặc.

Tô Ma Lạt Cô về già sùng kính Phật giáo, ăn chay và dành nhiều thời gian tụng kinh cầu phúc cho Khang Hi. Tài liệu nghiên cứu của Cố Cung còn ghi nhận bà có một thói quen khác: nhất quyết không dùng thuốc. Năm 1705, khi đã ngoài 90 tuổi, bà mắc bệnh đường ruột nặng, đau bụng và đi ngoài nhiều lần. Khang Hi đang ở bên ngoài cung nhưng vẫn sai các hoàng tử đến chăm sóc, mời thầy thuốc và tìm cách thuyết phục bà dùng dược liệu. Bà một mực từ chối, cho rằng mình từ nhỏ không uống thuốc và căn bệnh đã đến lúc không thể cứu chữa.

Những ngày cuối cùng của người cung nữ già hé lộ rõ nhất địa vị thật sự của bà. Các hoàng tử thay nhau túc trực bên giường, báo cáo diễn biến bệnh tình cho Khang Hi và chuẩn bị hậu sự. Khi Tô Ma Lạt Cô qua đời vào ngày 7 tháng 9 năm Khang Hi thứ 44, tức năm 1705, Dận Đào đau buồn xin được ở lại bên linh cữu nhiều ngày, tự mình dâng cơm và tụng kinh. Khang Hi chấp thuận nguyện vọng ấy, đồng thời quyết định tổ chức tang lễ cho bà theo nghi thức dành cho hàng tần, một vinh dự hiếm có đối với người chưa từng là phi tần.

Linh cữu của bà từng được đặt gần nơi quàn linh cữu Hiếu Trang, như để hai người phụ nữ từng gắn bó gần trọn đời tiếp tục ở bên nhau sau khi chết. Về sau, do Tô Ma Lạt Cô không phải thành viên chính thức của hoàng thất nên không thể an táng ngay trong khu lăng mộ của Hiếu Trang. Dưới thời Ung Chính, một khu mộ riêng được xây cho bà bên ngoài tường phong thủy của Chiêu Tây Lăng, cách lăng Hiếu Trang khoảng 1,5 km. Vị trí ấy vừa giữ đúng quy chế, vừa thể hiện sự tôn trọng đặc biệt của triều đình. 

Bởi vậy, điều bí ẩn nhất về Tô Ma Lạt Cô có lẽ không nằm ở chuyện bà tắm bao nhiêu lần trong một năm. Điều đáng chú ý hơn là bằng cách nào một cô gái Mông Cổ xuất thân bình thường, không danh phận hậu cung và không có quan hệ huyết thống với hoàng tộc lại trở thành người được ba thế hệ đế vương kính trọng. Trong thế giới thâm cung đầy quyền mưu, bà không cần một tước hiệu lớn vẫn có được ảnh hưởng mà nhiều phi tần cả đời không thể chạm tới. Phía sau giai thoại kỳ dị về nước tắm là chân dung một người phụ nữ thông tuệ, kín đáo, trung thành và hiểu rõ giới hạn của quyền lực — một cung nữ nhỏ bé nhưng để lại dấu ấn hiếm có trong lịch sử vương triều Đại Thanh.

×