Cuộc cạnh tranh kế nhiệm khốc liệt ở Iran: Ai sẽ thay thế Đại giáo chủ Ali Khamenei?

Việc lựa chọn người kế nhiệm Đại giáo chủ Ali Khamenei nằm trong tay ai?

Tehran được cho là đang đối mặt với câu hỏi nhạy cảm: Bổ nhiệm người kế nhiệm Đại giáo chủ Ali Khamenei ngay để thể hiện tính liên tục của chế độ, hay trì hoãn nhằm tránh tạo ra một “mục tiêu lãnh đạo” mới cho các đối thủ bên ngoài, theo Iranintl.

Hiến pháp Iran cho phép cả hai phương án. Văn bản này yêu cầu Hội đồng Chuyên gia lựa chọn lãnh tụ mới “sớm nhất có thể”, nhưng không quy định thời hạn cụ thể.

Trên thực tế, giới lãnh đạo có thể phải cân nhắc giữa tính cấp bách và rủi ro an ninh. Việc nhanh chóng công bố người kế nhiệm có thể trấn an bộ máy chính trị và phát đi tín hiệu ổn định trong thời điểm khủng hoảng quốc gia. Tuy nhiên, giữa lúc xung đột đang diễn ra, tập trung quyền lực vào một cá nhân mới cũng có thể tạo thêm tâm điểm cho áp lực bên ngoài.

Dù lựa chọn thời điểm nào, quy trình kế nhiệm tại Iran vẫn được quy định rõ ràng.

Trong Cộng hòa Hồi giáo, lãnh tụ tối cao là người nắm quyền lực chính trị và tôn giáo cao nhất. Ông là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, bổ nhiệm Chánh án Tư pháp và quyết định các chiến lược cốt lõi cùng “lằn ranh đỏ” của nhà nước.

Hiến pháp quy định lãnh tụ phải do Hội đồng Chuyên gia lựa chọn và phải có học vấn tôn giáo xuất sắc, am hiểu sâu sắc luật Hồi giáo và chính trị, cùng năng lực quản lý mạnh mẽ.

Hội đồng lãnh đạo tạm quyền

Nếu lãnh tụ qua đời, từ chức hoặc mất năng lực, hiến pháp yêu cầu chọn người kế nhiệm không chậm trễ. Trong thời gian đó, một hội đồng lâm thời gồm ba người sẽ tiếp quản quyền lực.

Hội đồng này được thành lập ngay sau khi Đại giáo chủ Khamenei qua đời, gồm: Tổng thống Masoud Pezeshkian, Chánh án Gholam-Hossein Mohseni-Ejei và giáo sĩ bảo thủ cấp cao Alireza Arafi – thành viên Hội đồng Giám hộ và đứng đầu hệ thống chủng viện Iran.

Hội đồng lâm thời giám sát lực lượng vũ trang, quản lý an ninh quốc gia và điều hành các thể chế then chốt. Tuy nhiên, quyền hạn này chỉ mang tính tạm thời và chấm dứt khi lãnh tụ mới được bổ nhiệm.

Quy trình lựa chọn người kế nhiệm Đại giáo chủ Ali Khamenei

Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ, được bầu 8 năm một lần trên toàn quốc. Mọi ứng viên trước tiên phải được Hội đồng Giám hộ thẩm định về tiêu chuẩn tôn giáo và chính trị.

Về mặt hình thức, Hội đồng Chuyên gia không chỉ chọn lãnh tụ tối cao mà còn giám sát hoạt động của ông và có quyền bãi nhiệm nếu thấy không còn đủ năng lực. Trên thực tế, cơ quan này luôn ủng hộ Đại giáo chủ Khamenei mà không có bất đồng công khai.

Khi chọn người kế nhiệm, Hội đồng họp kín, xem xét các ứng viên, đánh giá tiêu chuẩn và bỏ phiếu. Chỉ cần đa số phiếu là đủ. Nếu không ai đáp ứng đầy đủ tiêu chí hiến định, các thành viên có thể chọn người kế nhiệm Đại giáo chủ Ali Khamenei dựa trên năng lực lãnh đạo tổng thể.

Toàn bộ quá trình thảo luận được giữ bí mật và chỉ công bố kết quả khi quyết định đã hoàn tất.

Quyền lực phía sau hậu trường

Dù hiến pháp giao quyền cho Hội đồng Chuyên gia, các trung tâm quyền lực phi chính thức có thể đóng vai trò quyết định.

Giới chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) được cho là có ảnh hưởng lớn trong việc định hình sự đồng thuận trong giới tinh hoa. Các cơ quan tình báo và tư pháp cũng có thể tác động thông qua các đánh giá nội bộ về ứng viên.

Các giáo chủ tại Qom – đặc biệt là những người có uy tín tôn giáo độc lập – dù không tham gia bỏ phiếu chính thức nhưng có thể ảnh hưởng đến tính chính danh tôn giáo của người kế nhiệm Đại giáo chủ Ali Khamenei.

Trong bối cảnh bất ổn và xung đột khu vực hiện nay, sự tương tác giữa các lực lượng này có thể mang tính quyết định. Với nhiều người trong hệ thống, ưu tiên hàng đầu có lẽ là duy trì tính liên tục và sự tồn tại của thể chế.

Những người kế nhiệm Đại giáo chủ Ali Khamenei tiềm năng

Sự ra đi của Đại giáo chủ Ali Khamenei không chỉ khép lại hơn ba thập niên cầm quyền mà còn mở ra một cuộc cạnh tranh quyền lực âm thầm nhưng khốc liệt trong nội bộ Cộng hòa Hồi giáo. Dù quy trình lựa chọn lãnh tụ tối cao được quy định rõ trong hiến pháp, thực tế cho thấy cán cân sẽ phụ thuộc lớn vào sự đồng thuận giữa giới giáo sĩ cấp cao, bộ máy an ninh và đặc biệt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).

Di chúc của cố Đại giáo chủ Khamenei chưa được công bố và ông cũng không chính thức chỉ định người kế nhiệm. Tuy nhiên, nhiều cái tên đã được nhắc tới trong nhiều năm.

Mojtaba Khamenei – Quyền lực hậu trường và “lá bài kế thừa”

Ở tuổi 55, ông Mojtaba Khamenei – con trai thứ hai của cố lãnh tụ – nổi lên như một trong những ứng viên gây tranh luận nhất. Không nắm giữ chức vụ dân cử quan trọng nào, nhưng trong nhiều năm qua, ông được cho là có ảnh hưởng đáng kể trong các mạng lưới an ninh và chính trị bảo thủ.

Điểm mạnh lớn nhất của ông Mojtaba nằm ở khả năng duy trì tính liên tục của hệ thống. Việc lựa chọn ông có thể giúp trấn an các nhóm quyền lực vốn đã quen vận hành dưới cái bóng của gia đình Khamenei. Quan hệ được cho là chặt chẽ với một số thành phần trong IRGC càng củng cố vị thế của ông trong mắt giới tinh hoa an ninh.

Tuy nhiên, chính yếu tố “gia đình trị” cũng là con dao hai lưỡi. Một quyết định mang màu sắc kế thừa huyết thống có thể vấp phải phản ứng trong xã hội, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế suy yếu và chiến sự kéo dài. Mojtaba có ảnh hưởng, nhưng ông chưa từng được thử thách ở vai trò công khai có tính điều hành quốc gia.

Alireza Arafi – Ứng viên có thể tạo sự đồng thuận nội bộ cao

Ở chiều ngược lại, Alireza Arafi (65 tuổi) được xem là gương mặt có thể tạo đồng thuận trong nội bộ. Là một giáo sĩ bảo thủ, ông giữ nhiều vị trí quan trọng trong hệ thống tôn giáo và thể chế, đồng thời là thành viên của hội đồng lãnh đạo tạm quyền sau khi Đại giáo chủ Khamenei qua đời.

Ưu thế của ông Arafi nằm ở hồ sơ “thuần hệ thống”: uy tín tôn giáo vững chắc, kinh nghiệm điều hành mạng lưới chủng viện rộng lớn và quan hệ sâu với các cơ quan quyền lực. Ông không gây chia rẽ mạnh mẽ giữa các phe phái, và điều này có thể trở thành yếu tố quyết định trong thời điểm ưu tiên hàng đầu là ổn định.

Dẫu vậy, ông Arafi không phải là nhân vật có sức hút quần chúng. Ông được nhìn nhận nhiều như một lựa chọn an toàn hơn là một lãnh đạo có tầm ảnh hưởng cá nhân vượt trội.

Hassan Khomeini – Biểu tượng chính danh

Hassan Khomeini (53 tuổi), cháu nội của nhà sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Ruhollah Khomeini, có ưu thế chính trị đặc biệt: biểu tượng lịch sử.

Trong một hệ thống đặt nặng tính chính danh cách mạng, cái tên Khomeini vẫn có trọng lượng. Ông Hassan được cho là có xu hướng ôn hòa hơn so với nhiều giáo sĩ bảo thủ và có quan hệ với các lực lượng cải cách.

Trong kịch bản Tehran muốn mở rộng tính chính danh xã hội hoặc giảm áp lực nội bộ, ông Hassan có thể trở thành lựa chọn mang tính biểu tượng mạnh.

Tuy nhiên, tiền lệ từng bị loại khỏi danh sách tranh cử Hội đồng Chuyên gia cho thấy con đường của ông Hassan không hề bằng phẳng. Việc được xã hội dân sự chú ý không đồng nghĩa với việc nhận được sự ủng hộ của các trung tâm quyền lực cốt lõi.

Mohammad-Mehdi Mirbagheri – Lựa chọn của phe cứng rắn

Mohammad-Mehdi Mirbagheri (63 tuổi) đại diện cho khuynh hướng bảo thủ tư tưởng rõ nét. Là thành viên Hội đồng Chuyên gia, ông nổi tiếng với lập trường cứng rắn và quan điểm ý thức hệ mạnh mẽ.

Trong bối cảnh chiến tranh và áp lực bên ngoài gia tăng, một bộ phận trong hệ thống có thể coi đây là thời điểm cần một lãnh đạo quyết liệt hơn là thỏa hiệp. Tuy nhiên, chính lập trường cứng rắn đó cũng có thể làm thu hẹp khả năng tạo đồng thuận rộng rãi trong nội bộ.

Mohsen Araki - Hồ sơ đối ngoại nổi trội

Ông Mohsen Araki (69 tuổi), cựu thành viên Hội đồng Giám hộ, có kinh nghiệm đáng kể trong hoạt động tôn giáo quốc tế. Ông được xem là nhân vật có hiểu biết sâu về mạng lưới Shiite toàn cầu – một lợi thế trong bối cảnh Iran phải đối mặt với áp lực ngoại giao và trừng phạt.

Dù vậy, ông Araki chưa bao giờ được xem là ứng viên hàng đầu. Ông có thể phù hợp trong kịch bản cần một gương mặt dung hòa giữa đối nội và đối ngoại, nhưng hiện chưa có dấu hiệu cho thấy ông sở hữu sự ủng hộ quyết định từ các trung tâm quyền lực.

×