Cuộc chiến ở Ukraine và Iran đang hợp nhất thành một cuộc khủng hoảng lớn đối với ông Trump trên biển này

Điểm hội tụ chính là Biển Caspi, hồ lớn nhất thế giới với diện tích khoảng 143.000 dặm vuông gấp khoảng 1,5 lần diện tích của 5 Hồ Lớn ở Bắc Mỹ cộng lại, nằm ở ngã ba đường giữa châu Á và châu Âu. Đây là một chiến trường hàng hải thường bị bỏ qua, có vai trò quan trọng đối với thương mại nhưng lại không phải là nơi diễn ra bất kỳ cuộc xung đột lớn nào trong hơn 100 năm qua.

Nhưng một thế kỷ tương đối yên bình ở Biển Caspi đã kết thúc.

Đầu tiên, Ukraine đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào các giàn khoan dầu của Nga ở Biển Caspi vào tháng 12. Cuối tuần qua, quân đội Ukraine đã mở rộng các hoạt động nhằm tấn công những gì họ cho là các tàu thương mại của Nga trên biển, trong khi Iran cho biết một trong những tàu chở hàng của họ đã bị trúng đạn và một thủy thủ thiệt mạng.

Nhưng Ukraine không phải là bên duy nhất đưa cuộc chiến ra Biển Caspi. Israel đã nhắm mục tiêu vào sự hiện diện hải quân của Iran ở Biển Caspi hồi tháng 3, chỉ vài tuần sau khi cuộc chiến chung giữa Mỹ và Israel chống lại Cộng hòa Hồi giáo Iran bắt đầu.

Hiện tại, cả Nga và Iran đều tuyên bố sẽ trả đũa các cuộc tấn công mới nhất. Và hồ lớn nhất thế giới đang nhanh chóng trở thành nơi nguy hiểm nhất khi hai cuộc xung đột bất ổn giao thoa ở trung tâm lục địa Á-Âu, đe dọa gây ra thêm nhiều hỗn loạn cho thương mại và ổn định quốc tế.

Jennifer Kavanagh, chuyên gia cấp cao và giám đốc phân tích quân sự tại Defense Priorities, nói với Newsweek: "Vụ tấn công gần đây của Ukraine vào một tàu của Iran ở Biển Caspi đáng lẽ phải khiến các nhà hoạch định chính sách của Mỹ lo ngại. Có rất ít bằng chứng về sự hợp tác giữa Israel và Ukraine, nhưng ông Zelensky hiểu rằng cách duy nhất để ông giành chiến thắng trong cuộc chiến là bằng cách mở rộng nó, kéo Mỹ và châu Âu trực tiếp hơn vào cuộc xung đột".

"Vụ tấn công tàu Iran và những tuyên bố lặp đi lặp lại của ông Zelensky về việc Nga chia sẻ thông tin tình báo với Iran là những nỗ lực rõ ràng nhằm liên kết hai cuộc xung đột này với nhau. Nếu ông ta là một bên tham chiến trong cuộc chiến của Mỹ chống lại Iran, ông ta hy vọng Mỹ cũng sẽ làm điều tương tự ở Ukraine", chuyên gia Kavanagh nói.

Vì sao vị trí địa lý của Biển Caspi lại quan trọng

Bờ biển Caspi không chỉ bao gồm Nga ở phía bắc và Iran ở phía nam, mà còn cả Azerbaijan ở phía tây và Kazakhstan cùng Turkmenistan ở phía đông. Nga nắm giữ chìa khóa kết nối đại dương của vùng biển Caspi không giáp biển thông qua kênh đào Volga-Don, nối liền Caspi với Biển Đen, và là tâm điểm của cuộc chiến Nga-Ukraine kể từ tháng 2 năm 2022.

Xung đột không phải là điều mới mẻ ở vùng biển Caspi. Cuộc giao tranh lớn gần đây nhất diễn ra trong cuộc Nội chiến Nga, cuộc chiến đã đặt nền móng cho Liên Xô sau Thế chiến I. Một thế kỷ trước đó, nơi đây từng là chiến trường của Đế quốc Nga và Đế quốc Ba Tư.

Tuy nhiên, gần đây, Biển Caspi đã nổi lên như một huyết mạch chung cho hai quốc gia bị ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt quốc tế.

Nhưng Moscow và Tehran không phải là những bên duy nhất có nguy cơ chịu thiệt hại nếu Biển Caspi rơi vào xung đột toàn diện. Hai tuyến đường thương mại toàn cầu quan trọng đều coi Biển Caspi là một nút giao thông then chốt: Hành lang vận chuyển quốc tế Bắc-Nam (INSTC) và Tuyến đường vận tải quốc tế xuyên Caspi (TITR), hay còn gọi là Hành lang Trung Bộ.

Tuyến đường sắt INSTC kết nối Ấn Độ và Iran qua Vịnh Ba Tư với các tuyến đường sắt trên bộ ở Azerbaijan và Nga, bao gồm cả tuyến đường vận chuyển xuyên biển Caspi. Hành lang Trung Đông, chạy từ Đông sang Tây và thường được coi là đối thủ cạnh tranh của INSTC, lại phụ thuộc nhiều hơn vào biển Caspi, kết nối các điểm dừng từ Trung Quốc và Kazakhstan qua vùng biển Caspi đến Azerbaijan, Georgia và Thổ Nhĩ Kỳ, do đó bỏ qua cả Nga và Iran để đến các điểm đến ở châu Âu.

Phương án thứ hai, được Mỹ và Tây Âu ủng hộ, đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ sau các lệnh trừng phạt giáng xuống Nga từ năm 2022. Tuy nhiên, tính khả thi của phương án này hiện đang được xem xét lại do tình hình bất ổn ở Biển Caspi.

"Ngoài vai trò là tuyến đường vận chuyển vũ khí giữa Iran và Nga, Biển Caspi còn là một nút giao quan trọng trong tuyến đường thương mại đa phương thức Hành lang Trung Đông", Elizabeth Wishnick, nhà khoa học nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Phân tích Hải quân, nói với Newsweek . "EU và Mỹ đang đặt hy vọng vào tuyến đường này như một cách để xuất khẩu các khoáng sản chiến lược từ Trung Á, làm giảm ảnh hưởng của Trung Quốc và tránh sự can thiệp của Nga."

"Đối với các quốc gia ven biển Caspi như Kazakhstan và Azerbaijan, việc phát triển tuyến đường thương mại này mang lại sự đa dạng hóa thương mại đáng hoan nghênh - hiện đã có nhiều trở ngại về hậu cần và các mối đe dọa an ninh gần đây càng làm trầm trọng thêm tình hình", bà nói.

Tính chất toàn cầu của cuộc khủng hoảng càng trở nên trầm trọng hơn do sự gián đoạn giao thông qua eo biển Hormuz, điểm nghẽn quan trọng ở Vịnh Ba Tư, và chiến dịch mới của lực lượng Ansar Allah (còn gọi là phong trào Houthi) thân Iran ở Biển Đỏ, cửa ngõ dẫn đến kênh đào Suez, buộc các tàu thuyền phải đi vòng qua Nam Phi.

Theo bà Wishnick, điều "rõ ràng" là cuộc chiến ở Ukraine không chỉ dừng lại ở đó mà còn gây ra những ảnh hưởng lan rộng, bao gồm cả vùng Vịnh Ba Tư, nơi Ukraine đã nhìn thấy cơ hội để chia sẻ công nghệ phòng thủ của mình nhằm chống lại máy bay không người lái của Iran và mở rộng vòng tròn những người ủng hộ.

Nhưng nếu chiến lược của Washington và Kiev là đáp trả sự gián đoạn các tuyến thương mại bằng cách cắt đứt các liên kết quốc tế khác, thì rủi ro có thể lớn hơn lợi ích.

Ahmad Kazemi, giáo sư luật quốc tế và nhà nghiên cứu cấp cao về Âu Á tại Tehran, cảnh báo rằng cách tiếp cận này, như đã được chứng minh thêm bằng các cuộc tấn công của Mỹ hồi đầu tháng này nhằm vào cây cầu của Iran nối liền nước này với Trung Quốc và Nga qua Trung Á, sẽ "là một tính toán sai lầm và có thể gây ra những tổn thất chiến lược cho lợi ích của châu Âu và Mỹ."

"Điều này là do, sau cuộc chiến ở Ukraine và việc phong tỏa hành lang phía bắc từ Nga đến châu Âu, tầm quan trọng của khu vực Biển Caspi trong việc cung cấp khí đốt tự nhiên cho châu Âu đã tăng lên đáng kể. Thực tế, Cộng hòa Azerbaijan hiện đang cung cấp khí đốt cho 16 quốc gia châu Âu với các mức giá khác nhau", Kazemi nói với Newsweek.

Ông Kazemi cho biết: "Do đó, tình trạng bất ổn ở Biển Caspi không chỉ cản trở nguồn cung năng lượng của châu Âu từ khu vực Caspi mà còn làm suy yếu triển vọng tương lai của khu vực này - vì chỉ riêng Baku không sở hữu trữ lượng khí đốt đủ để đáp ứng nhu cầu của châu Âu, và trong tương lai châu Âu sẽ cần dầu khí từ Turkmenistan, Uzbekistan và Kazakhstan".

Ông cũng cảnh báo, "việc lan rộng xung đột sang khu vực Biển Caspi sẽ làm suy yếu nghiêm trọng an ninh của 'Hành lang Trung Bộ' từ Trung Á đến Caucasus, vốn được châu Âu ủng hộ và cần thiết cho hoạt động này".

Đưa Nga và Iran xích lại gần nhau hơn

Còn một cách khác mà nỗ lực cắt đứt liên kết Moscow-Tehran cuối cùng có thể phản tác dụng.

Hai nước có lịch sử hợp tác an ninh trực tiếp, đặc biệt là trong việc cùng ủng hộ cựu Tổng thống Syria Bashar al-Assad trước khi ông sụp đổ vào tháng 12 năm 2024, và trong việc Iran cấp phép cho Nga sản xuất dòng máy bay không người lái cảm tử Shahed khét tiếng hiện đang thống trị các chiến trường ở cả Đông Âu và Trung Đông.

Tuy nhiên, quan hệ đối tác chiến lược của họ, được chính thức hóa trong một thỏa thuận có hiệu lực từ tháng 10 năm ngoái, không bao gồm bất kỳ hiệp ước phòng thủ chung nào. Điều này trái ngược với quan hệ đối tác chiến lược được ký kết giữa Nga và Triều Tiên vào tháng 6 năm 2024, sau đó quân đội Triều Tiên đã trực tiếp tham gia vào cuộc chiến ở Ukraine.

Quan hệ đối tác giữa Nga và Iran trong quá khứ đã gặp phải nhiều thất vọng , đặc biệt là từ phía Tehran. Tuy nhiên, hai quốc gia hiện có nhiều điểm chung hơn bao giờ hết, với việc Trung Quốc cũng đầu tư mạnh vào sự tồn tại của cả hai nước.

Ông Zelensky đã cáo buộc Nga cung cấp thông tin tình báo cho Iran để tấn công chính xác các căn cứ quân sự của Mỹ ở Vịnh Ba Tư , trong bối cảnh Ukraine đang tìm kiếm sự hỗ trợ cho hệ thống phòng thủ máy bay không người lái ở Trung Đông.

Alexander Cooley, giáo sư khoa học chính trị tại trường Barnard College, lập luận rằng Nga và Iran khó có thể theo đuổi bất kỳ liên minh chính thức nào, vì "cả hai đều muốn hưởng lợi từ quan hệ đối tác thực dụng mà không bị cuốn vào các cuộc chiến tranh khu vực của nhau."

"Tôi cho rằng những diễn biến mới nhất ở Biển Caspi sẽ củng cố thêm quan điểm thực dụng đó, với việc hai nước tiếp tục chia sẻ hình ảnh vệ tinh và thông tin tình báo, giám sát chặt chẽ các cảng phía bắc Iran, và có thể hợp tác về việc thay đổi quốc kỳ tàu," Cooley nói với Newsweek.

Tuy nhiên, nếu các xu hướng gây bất ổn tiếp tục diễn ra, Nga và Iran có thể sẽ càng có động lực hơn để tìm kiếm các lựa chọn hợp tác mới, điều này có thể làm phức tạp thêm nỗ lực của Mỹ trong việc chấm dứt cả hai cuộc chiến tranh trên các điều khoản có lợi cho họ.

Ông Kazemi nhấn mạnh rằng ngay cả trước các cuộc tấn công ở Biển Caspi, lợi ích của Nga và Iran đã giao nhau ở khu vực này. Cả hai quốc gia đều nghi ngờ " Con đường Trump vì hòa bình và phúc lợi quốc tế " do Mỹ hậu thuẫn, nhằm kết nối Azerbaijan với tỉnh Nakhchivan thuộc lãnh thổ Armenia, bỏ qua tuyến đường do Iran đề xuất đi qua lãnh thổ của chính họ.

Ông Kazemi nói: "Do đó, các hành động khiêu khích của Ukraine ở Biển Caspi - được thực hiện như một hành động ủy nhiệm nhân danh NATO - sẽ không chỉ thúc đẩy sự hội tụ khu vực nhằm trừng phạt Kiev mà còn tăng gấp đôi sự hợp tác giữa Tehran và Moscow để củng cố an ninh Biển Caspi. Điều này là bởi vì Iran và Nga là hai nước láng giềng trực tiếp qua Biển Caspi, đặc biệt là khi theo Công ước năm 2018 về Quy chế pháp lý của Biển Caspi, vùng biển giữa Biển Caspi được coi là vùng biển chung".

"Do đó," ông nói thêm, "động thái của Ukraine nhằm mở rộng các cuộc tấn công vào các tàu thương mại ở Biển Caspi không chỉ có thể mở ra một giai đoạn hợp tác quân sự mới giữa Tehran và Moscow ở vùng biển này mà còn dẫn đến các cuộc tấn công dữ dội hơn nhằm vào lợi ích của Kyiv ở Biển Đen".

Về phần mình, bà Kavanagh chỉ ra rằng sự hợp tác lâu dài giữa Nga và Iran đã "tăng lên trong suốt hai cuộc chiến", nhưng cũng lập luận rằng "sự hỗ trợ mà họ dành cho nhau ít hơn nhiều so với những gì Mỹ và châu Âu dành cho Israel và Ukraine". Bà cũng cho biết thêm, Nga và Iran "không cố gắng liên kết hai cuộc xung đột này với nhau" theo cách trực tiếp như vậy.

"Tuy nhiên, việc leo thang căng thẳng ở Biển Caspi sẽ không thúc đẩy lợi ích của Mỹ. Washington có thể và nên gây áp lực buộc ông Zelensky tránh mở rộng cuộc chiến theo cách này", bà Kavanagh nói.

×