“Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Làm sao hết cảnh cuống cuồng lo thiếu chỗ? (Bài 3)

Lời tòa soạn: Tại buổi tiếp xúc cử tri 10 phường thuộc đơn vị bầu cử số 1 Hà Nội ngày 4/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ một nghịch lý, nhu cầu học tập rất lớn nhưng năng lực đáp ứng về trường lớp, giáo viên chưa tương xứng.

“Học thì phải thi, nhưng thi không phải giải pháp để loại các cháu ra, không cho đến trường, mà thi là để đánh giá chất lượng dạy và học”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh và dẫn chứng ngay thời điểm hiện tại đang chuẩn bị kỳ thi vào lớp 10 nhưng “căng thẳng hơn cả thi đại học”.

Từ phát biểu này của Tổng Bí thư Tô Lâm, Báo Dân Việt thực hiện loạt bài “Cuộc đua khốc liệt vào lớp 10: Vì sao căng thẳng hơn cả thi đại học?" nhằm phản ánh áp lực thi cử, những bất cập trong bài toán trường lớp tại đô thị lớn, đồng thời tìm lời giải để mọi học sinh đều có cơ hội được học tập đúng nghĩa.

“Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Không để "tình trạng dân cư tăng nhưng trường học đứng yên"

Trong buổi tiếp xúc cử tri 10 phường thuộc đơn vị bầu cử số 1 Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ một nghịch lý, nhu cầu học tập rất lớn nhưng năng lực đáp ứng về trường lớp, giáo viên chưa tương xứng.

“Tại sao lại tạo ra tâm lý bất an như vậy, không những nặng nề cho học sinh, phụ huynh mà khó khăn cho cả thầy cô giáo?”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt câu hỏi và yêu cầu có giải pháp để không tạo áp lực cho học sinh và gia đình, tránh mỗi mùa thi lại áp lực ghê gớm, thậm chí có cả tiêu cực.

Một trong những giải pháp Tổng Bí thư đưa ra là nếu đủ trường, đủ lớp sẽ giải quyết được rất nhiều bất cập này. Chính quyền hoàn toàn có thể chủ động dựa trên dữ liệu dân cư, nắm bắt số lượng trẻ đến tuổi vào lớp 1 hay lượng học sinh lớp 9 sắp vào lớp 10 hàng năm để chuẩn bị trường lớp.

Theo tìm hiểu của Dân Việt, thay vì "đến hẹn lại lên" mới cuống cuồng lo thiếu chỗ, chính quyền cần dựa trên Đề án 06 (Quyết định 06/QĐ-TTg ngày 6/1/2022) là chiến lược quốc gia về phát triển ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử (VNeID) giai đoạn 2022-2025, tầm nhìn 2030 và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để biết chính xác 5 năm, 10 năm tới có bao nhiêu trẻ vào lớp 1, lớp 10 tại từng phường, xã. Mỗi phường, xã phải chịu trách nhiệm về quỹ đất giáo dục dựa trên số lượng cư dân thực tế. Mọi việc phải được giải quyết tại cấp cơ sở, không để "tình trạng dân cư tăng nhưng trường học đứng yên".

Trao đổi với PV Dân Việt, TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GDĐT, việc sử dụng dữ liệu từ Đề án 06 và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để dự báo số lượng học sinh vào lớp 1, lớp 10 trong 5-10 năm tới là hướng đi cần thiết và đáng lẽ phải được triển khai từ sớm.

TS Vinh cho rằng, quản lý giáo dục hiện đại phải dựa trên dữ liệu thay vì các dự báo cảm tính. “Muốn ra quyết định đúng thì phải có dữ liệu. Quy hoạch trường lớp, tuyển giáo viên hay đầu tư cơ sở vật chất đều cần được tính toán trên cơ sở dự báo dân số và nhu cầu học tập”, ông nói.

Theo TS Vinh, việc dự báo trước quy mô học sinh sẽ giúp các địa phương chủ động hơn trong xây dựng trường lớp, phân bổ giáo viên và chuẩn bị nguồn lực để hướng tới mục tiêu phổ cập giáo dục. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay vẫn là quỹ đất và nguồn tài chính, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội, nơi dân số cơ học tăng nhanh trong khi hạ tầng giáo dục chưa theo kịp.

Ông cũng lưu ý, áp lực tuyển sinh không diễn ra đồng đều giữa các khu vực. “Ngoại thành có nơi trường còn thưa, tỷ lệ chọi thấp, trong khi khu vực nội đô học sinh tập trung đông nên áp lực vào lớp 10 rất lớn. Vì thế, quy hoạch trường lớp phải gắn với phân bố dân cư thực tế”, TS Vinh phân tích.

Ứng dụng bản đồ GIS: Vẫn còn cảnh có trường gần nhà nhưng con phải đi học xa

Mùa tuyển sinh đầu cấp ở Hà Nội năm học 2026–2027, hệ thống bản đồ GIS (Hệ thống thông tin địa lý - Geographic Information Systems) được ứng dụng để xác định địa bàn tuyển sinh, tra cứu trường học theo nơi cư trú và hỗ trợ phụ huynh đăng ký cho con đúng tuyến.

UBND Thành phố Hà Nội cho biết sẽ thực hiện phương thức "xét tuyển theo nơi cư trú" của học sinh trên địa bàn xã, phường tạo điều kiện thuận lợi nhất cho học sinh; phương án tuyển sinh đầu cấp năm học 2026-2027 được thực hiện trên nguyên tắc “đưa trường học đến gần học sinh" bằng việc ứng dụng bản đồ số GIS và trí tuệ nhân tạo AI trong việc phân tuyến tuyển sinh đảm bảo khoa học, hợp lý; tăng cường xác thực dữ liệu dân cư quốc gia qua ứng dụng VNeID làm đảm bảo tính minh bạch, khách quan, chính xác.

Trước đó, năm 2025, TP.HCM chính thức bỏ địa giới hành chính xã, phường trong tuyển sinh lớp 1 và tuyển sinh lớp 6. Học sinh lớp 1 ưu tiên theo diện “nơi ở hiện tại”; học sinh lớp 6 ưu tiên “nơi ở hiện tại” thuộc địa bàn, đã hoàn thành chương trình tiểu học.

Theo yêu cầu của UBND TPHCM, các địa phương xây dựng kế hoạch tuyển sinh linh hoạt dựa trên ba yếu tố: Phân bố trường lớp tại địa phương; số lượng trẻ em trong độ tuổi tuyển sinh; thông tin “nơi ở hiện tại” của học sinh từ cơ sở dữ liệu ngành. Sử dụng hệ thống bản đồ số GIS để tính khoảng cách di chuyển của học sinh, không phân bổ theo ranh giới hành chính phường, nhằm tạo điều kiện cho học sinh học gần nơi ở hiện tại và phù hợp với tình hình thực tế địa phương.

Đối với các trường học nằm ở ranh giới giữa các địa phương, ban chỉ đạo tuyển sinh đầu cấp xây dựng phương án tuyển sinh phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh học gần nơi ở hiện tại.

Tuy nhiên, công cụ này có giúp phân tuyến hợp lý, chấm dứt tình trạng "chạy hộ khẩu" và giảm nhiệt cho các điểm nóng hay không? Trên lý thuyết, GIS dựa trên nguyên tắc “đưa trường học đến gần học sinh" nhưng khi đưa vào áp dụng vẫn có cảnh tréo ngoe cảnh có trường gần nhà nhưng con phải đi học xa.

Mới đây, phụ huynh cư trú ở tổ dân phố số 2-21 Tân Mai, phường Hoàng Mai (Hà Nội), phản ánh, trong phương án tuyển sinh đầu cấp năm học 2026-2027 của phường Hoàng Mai, con em họ được phân tuyến vào Trường Tiểu học Tam Trinh cách nhà 3-4km. Trong khi đó, Trường Tiểu Học Tân Mai (phường Tương Mai) chỉ cách nhà vài trăm mét, thuận tiện cho việc đưa đón, đi lại của phụ huynh, học sinh. Do đó, phụ huynh này cho rằng việc không được phân về trường gần nhà đã đi ngược với với tinh thần "gần đâu học đó" mà Sở GDĐT Hà Nội đưa ra.

UBND phường Hoàng Mai cho biết, theo nguyên tắc phân tuyến quy định rõ thứ tự ưu tiên. Trong đó, ưu tiên 1 là học sinh trong độ tuổi tuyển sinh cư trú tại địa bàn có khoảng cách đến trường gần nhất. Ưu tiên 2 là học sinh trong độ tuổi tuyển sinh cư trú tại các khu vực giáp ranh có khoảng cách đến trường địa bàn khác ngắn hơn khoảng cách tới trường gần nhất trên địa bàn cư trú.

Nhưng địa phương này cho rằng, phụ huynh cần hiểu rõ là "xét tuyển theo địa bàn nơi cư trú" vì lý do nếu tuyển sinh không theo địa bàn cư trú mà để thả nổi "học gần nhà" sẽ có hiện tượng có trường bị tràn chỉ tiêu, có trường lại không có học sinh.

Giảm áp lực vào lớp 10: Cần đồng bộ

Ông Nghiêm Văn Bình, Trưởng phòng Quản lý thi và Kiểm định chất lượng, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cho hay, hiện nay, nhiều trường học đang chịu áp lực rất lớn trong công tác tuyển sinh, đặc biệt là các trường nằm ở khu vực nội đô, trung tâm, hoặc những nơi có tốc độ tăng dân số cơ học nhanh. Sự gia tăng đột biến về số lượng học sinh khiến việc tiếp nhận, bố trí chỗ học trở nên khó khăn hơn, đòi hỏi ngành Giáo dục phải có những giải pháp đồng bộ và kịp thời.

Theo TS Lê Đông Phương, nguyên cán bộ Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, việc chỉ hơn 60% học sinh được vào lớp 10 công lập là con số “rất đáng suy nghĩ” đối với một đô thị đặc biệt như Hà Nội. Đây cũng là nguyên nhân khiến áp lực thi cử kéo dài nhiều năm và ngày càng trở nên căng thẳng.

Ông cho rằng, một trong những nguyên nhân cốt lõi là tốc độ gia tăng dân số quá nhanh, đặc biệt tại các khu đô thị mới, trong khi hệ thống trường học phát triển chưa theo kịp. Công tác quy hoạch mạng lưới trường lớp và bố trí quỹ đất cho giáo dục còn nhiều hạn chế, dẫn tới tình trạng quá tải cục bộ ở nhiều quận nội thành.

Hiện Hà Nội có 127 trường THPT công lập. Theo dự thảo Quy hoạch Thủ đô giai đoạn 2031-2045, thành phố dự kiến cần bổ sung thêm khoảng 91 trường THPT để đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng tăng của học sinh.

Các chuyên gia nhận định, để giảm áp lực tuyển sinh lớp 10, Hà Nội cần đẩy nhanh tiến độ xây dựng trường học mới, đồng thời có cơ chế khuyến khích phù hợp nhằm phát triển hệ thống trường ngoài công lập với mức học phí hợp lý, tạo thêm cơ hội học tập cho học sinh.

Bên cạnh đó, việc tận dụng các trụ sở dôi dư sau sắp xếp cơ quan, đơn vị được xem là giải pháp khả thi trong ngắn hạn để bổ sung quỹ đất xây trường. Tuy nhiên, về lâu dài, Hà Nội cần một chiến lược đồng bộ hơn về quy hoạch đô thị, phân bố dân cư và phát triển hạ tầng giáo dục để tránh tình trạng “dân số tăng đến đâu, trường lớp quá tải đến đó”.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, cần xử lý đồng thời nhiều tầng vấn đề. Trước hết là giảm chênh lệch chất lượng giữa các trường. Bên cạnh đó, số lượng trường THPT hiện vẫn chưa đáp ứng nhu cầu. Hà Nội có khoảng 40.000 đến 60.000 học sinh không vào được trường công lập. Vì vậy phải mở rộng khối ngoài công lập và nâng cao chất lượng của khối này. Một giải pháp quan trọng khác là thay đổi cách nhìn về giáo dục nghề nghiệp. Công tác tâm lý học đường cũng cần được mở rộng theo hướng tư vấn hướng nghiệp và phương pháp học tập, không chỉ dừng ở việc giảm áp lực thi cử.

Mới đây, Bộ trưởng Bộ GDĐT Hoàng Minh Sơn đã chia sẻ về một trong những giải pháp để phát triển giáo dục, đó là cần mở rộng cơ hội học tập, bảo đảm tiếp cận giáo dục công bằng và có chất lượng cho mọi người dân. Đây không chỉ là yêu cầu nâng cao dân trí mà còn là nền tảng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hình thành thế hệ công dân mới, công dân toàn cầu.

Theo Bộ trưởng, cần tạo điều kiện tối đa để học sinh được học, tiến tới phổ cập giáo dục phổ thông và các trình độ tương đương, như trung học nghề. Điều này góp phần phát triển con người toàn diện, chuẩn bị nguồn nhân lực, đồng thời, giúp giải quyết một số vấn đề xã hội như áp lực thi cử, dạy thêm, học thêm. Khi cơ hội tiếp cận giáo dục được mở rộng, áp lực thi cử sẽ giảm, qua đó các hiện tượng liên quan cũng từng bước được khắc phục.

Đón đọc bài tiếp theo: “Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Để không còn kỳ thi “nghiệt ngã" (Bài cuối)

×