Cuộc rượt đuổi với gian lận điểm 10

Những ngày qua, Tuyên Quang trở thành tâm điểm chú ý sau khi phổ điểm môn Toán của một điểm thi xuất hiện những dấu hiệu bất thường.

Theo số liệu công bố, trong hàng trăm bài thi đạt điểm rất cao của toàn tỉnh, phần lớn tập trung tại một điểm thi là Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Sau khi rà soát, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định kết quả môn Toán tại điểm thi này có dấu hiệu bất thường và chuyển hồ sơ để cơ quan chức năng tiếp tục xác minh. Đến nay, Công an tỉnh đã giữ người trong trường hợp khẩn cấp đối với một giáo viên để phục vụ điều tra.

Điều cần nhấn mạnh là đến thời điểm này, cơ quan điều tra chưa kết luận có hay không hành vi gian lận. Nhưng xã hội không chỉ chờ đợi một bản kết luận. Dư luận còn đang tự hỏi: vì sao cứ vài năm lại xuất hiện một vụ việc khiến niềm tin vào kỳ thi quốc gia bị thử thách?

Tám năm trước, Hà Giang làm cả nước sững sờ.

Những bài thi được sửa đáp án. Những điểm số được “nâng” bằng thao tác trên máy tính. Hàng loạt cán bộ giáo dục bị khởi tố, truy tố và xét xử. Sau đó là Sơn La, là Hòa Bình. Đó không phải là một, mà là những cú sốc của ngành giáo dục.

Công bằng mà nói, sau những vụ việc ấy, quy chế thi thay đổi. Khâu chấm thi được siết chặt hơn. Việc quản lý dữ liệu được tăng cường. Quy trình được bổ sung thêm nhiều lớp kiểm soát.Không ai phủ nhận những nỗ lực đó.

Nhưng nếu những nghi vấn tại Tuyên Quang sau này được cơ quan điều tra kết luận là có vi phạm, thì có một điều rất đáng suy nghĩ. Đó là lỗ hổng không còn nằm ở nơi cũ mà nó dịch chuyển sang một nơi khác. Ở một khe hở khác. Giống như nước vậy! Luôn tìm đường chảy qua khe hở nhỏ nhất.

Khi lỗ hổng này được khóa lại, người gian lận sẽ tìm thấy kẽ hở khác, trong khi chúng ta luôn chỉ biết chính xác lỗ hổng nằm ở đâu… sau khi nó đã bị chui qua.

Thật sự, y như cuộc rượt đuổi dai dẳng của giáo dục: Gian lận và quy chế. Quy chế và gian lận.

Cũng y như cách phát hiện lỗ hổng, quy chế thường chỉ xuất hiện sau khi gian lận đã để lại dấu vết.

Có người nói đúng: câu hỏi không phải là vì sao lại xuất hiện thêm một lỗ hổng. Mà là vì sao chúng ta vẫn chỉ loay hoay với cách vá từng lỗ hổng sau mỗi sự cố?!

Sau Hà Giang là quy định! Sau Sơn La là quy định. Sau Tuyên Quang, sẽ lại có thêm một quy định mới???

Có lẽ đã đến lúc thay đổi cách nghĩ, cách làm.

Một hệ thống hiện đại không chỉ dựa vào việc phát hiện sai phạm. Nó phải khiến việc gian lận trở nên gần như không thể hoặc cái giá phải trả lớn đến mức không ai muốn đánh đổi.

Trong quản trị hiện đại, người ta gọi đó là thiết kế hệ thống. Một hệ thống tối ưu sẽ không  phải chờ sai rồi sửa. Mà được thiết kế để cái sai khó xảy ra ngay từ đầu.

Có một chi tiết rất đáng chú ý trong cả hai câu chuyện.

Năm 2018, những bất thường đầu tiên được nhận ra từ dữ liệu điểm thi. Năm 2026 cũng vậy.

Không có lá đơn tố cáo, không một đoạn video bằng chứng nào. Mà từ chính những con số. Từ những phổ điểm “biết nói”, những dải điểm cao bất thường.

Thống kê, ở một góc độ nào đó, đã trở thành một “giám thị vô hình”. Mà những “bất thường”, chẳng hạn con số 0 điểm 10 nào năm ngoái, đến 147 điểm 10 năm nay- rất dễ để một người dân bình thường cũng có thể nhìn thấy.

Cũng chính vì sự dễ nhìn ấy, mất mát niềm tin càng thêm. Bởi trên tất cả những quy trình, quy định, những thuật toán hay camera giám sát, nền tảng của một kỳ thi lẽ ra vẫn là niềm tin.

Một học sinh học thật thi thật lẽ ra phải tin rằng nỗ lực, trình độ của mình sẽ được ghi nhận. Một giáo viên dạy thật lẽ ra phải tin rằng nghề của mình vẫn được tôn trọng. Một ngôi trường có thành tích thật cũng thế: Phải tin rằng thành quả ấy không bị phủ bóng bởi những nghi ngờ.

Bởi khi niềm tin bị tổn thương, người thiệt thòi đầu tiên lại chính là những người trung thực.

Bởi một nền giáo dục mà một điểm 10 thật cũng có thể bị nhìn nhận bằng ánh mắt nghi ngờ. Một thành tích thật cũng có thể bị đặt dấu hỏi…thì đó là cái giá đắt hơn rất nhiều so với một vài bài thi.

Gian lận thi cử tất nhiên chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của ngành giáo dục, đó là vấn đề của xã hội.

Một điểm số không trung thực có thể mở ra cánh cửa vào một giảng đường. Nhưng sau cánh cửa ấy có thể là một bác sĩ, một kỹ sư, một giáo viên, hay một cán bộ thực thi quyền lực công…những người mà xã hội sẽ phải đặt niềm tin vào họ. Chính vì thế, cái giá của gian lận chưa bao giờ chỉ nằm ở một kỳ thi.

Sau mỗi vụ gian lận, người ta có thể sửa quy chế. Có thể thay giám thị. Có thể lắp thêm camera. Nhưng có một thứ rất khó sửa. Đó là ánh mắt của một học trò trung thực, khi em bắt đầu nghi ngờ rằng có những người đến đích bằng một con đường khác.

Nếu một ngày, ngay cả những đứa trẻ cũng không còn tin sự công bằng là có thật…Thì đó là bài thi người lớn đã trượt.

×