Đại biểu Quốc hội cảnh báo áp lực về chỉ tiêu trong hoạt động tư pháp

Chiều 11/8, thảo luận tại hội trường về dự án Nghị quyết của Quốc hội thay thế Nghị quyết số 96/2019/QH14 về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và thi hành án, các đại biểu Quốc hội tập trung vào một điểm chung: chỉ tiêu phải thực chất, khả thi và phản ánh đúng chất lượng hoạt động tư pháp.

Đằng sau những tỷ lệ 5%, 10%, 50% hay 60% là một vấn đề lớn hơn: Nếu đặt chỉ tiêu không phù hợp, con số có thể trở thành áp lực khiến cơ quan tư pháp chạy theo tiến độ, trong khi mục tiêu cuối cùng phải là công lý, chất lượng xét xử và hiệu lực của pháp luật

Không thể đánh giá tư pháp chỉ bằng những con số

Đại biểu Đặng Thị Bích Ngọc (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) đề nghị dự thảo Nghị quyết thể chế hóa mục tiêu tại Nghị quyết số 18 của Ban Chấp hành Trung ương ngày 28/7/2026, theo đó phấn đấu hằng năm giảm 10% số vụ tội phạm về trật tự xã hội

Đại biểu đề nghị chỉnh lý chỉ tiêu theo hướng: “tăng cường các biện pháp phòng ngừa để kéo giảm các loại tội phạm, trong đó số vụ phạm tội về trật tự xã hội phấn đấu giảm 10% so với năm trước”.

Tuy nhiên, khi chuyển sang các chỉ tiêu tố tụng, đại biểu Ngọc cho rằng cần tránh tư duy giảm cơ học. Đơn cử, việc tạm đình chỉ một vụ án, vụ việc có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khách quan như chưa xác định được người thực hiện hành vi, chưa xác định được bị can, chờ kết quả giám định, định giá tài sản, tương trợ tư pháp...

“Số lượng vụ án vụ việc tạm đình chỉ không đồng nghĩa với hạn chế hoặc vi phạm trong hoạt động điều tra”, đại biểu Đặng Thị Bích Ngọc nhấn mạnh.

Vì vậy, bà đề nghị thay mục tiêu giảm ít nhất 5% số vụ án, vụ việc tạm đình chỉ bằng yêu cầu “phấn đấu giảm tới 5%”, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc “không để xảy ra tạm đình chỉ, đình chỉ trái pháp luật”. Theo bà, cách quy định này vừa thể hiện quyết tâm nâng cao chất lượng điều tra, vừa không tạo sức ép phải phục hồi điều tra trong trường hợp căn cứ tạm đình chỉ vẫn còn.

Cùng mối quan tâm, đại biểu Nguyễn Xuân Kỳ (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội) cho rằng các tỷ lệ trong Nghị quyết không đơn thuần là chỉ tiêu nghiệp vụ, mà còn là căn cứ đánh giá kết quả và trách nhiệm của từng cơ quan.

Do đó, mỗi chỉ tiêu tăng, giảm hay bổ sung mới đều phải có căn cứ rõ về pháp lý, dữ liệu, thực tiễn, phương pháp đánh giá và khả năng tổ chức thực hiện trên phạm vi cả nước.

Đại biểu đặc biệt lưu ý chỉ tiêu định lượng về tỷ lệ giải quyết, xét xử các vụ án hình sự, vụ việc dân sự và vụ án hành chính.

Theo ông, pháp luật tố tụng đã quy định chặt chẽ thời hạn giải quyết từng loại vụ án. Nếu đồng thời quy định tỉ lệ giải quyết về số lượng, nhất là vào thời điểm cuối kỳ báo cáo có thể tạo áp lực giải quyết theo chỉ tiêu, ảnh hưởng đến thời gian nghiên cứu và chất lượng bản án quyết định.

Trong khi đó, khối lượng công việc của Tòa án hiện đã tăng rất lớn so với thời điểm ban hành Nghị quyết 96, trong khi biên chế không tăng tương ứng. Nhiều vụ án còn kéo dài do phải chờ giám định, định giá tài sản hoặc ủy thác tư pháp với nước ngoài - những yếu tố không hoàn toàn nằm trong khả năng chủ động của Tòa án.

Từ đó, đại biểu Quốc hội Đoàn TP Hà Nội đề nghị nếu Quốc hội vẫn lựa chọn chỉ tiêu định lượng thì cần bổ sung cụm từ “trừ trường hợp do nguyên nhân khách quan” để bảo đảm tính khả thi và phản ánh đúng thực chất công việc.

Nhấn mạnh đến việc không để áp lực chỉ tiêu ảnh hưởng chất lượng xét xử, đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) thống nhất sự cần thiết ban hành Nghị quyết mới thay thế Nghị quyết 96, đáp ứng những yêu cầu mới trong công tác phòng, chống tội phạm, hoạt động tư pháp và thi hành án.

Về chỉ tiêu người bị tạm giữ, tạm giam và phạm nhân trốn khỏi cơ sở giam giữ, đại biểu lựa chọn phương án 1, theo hướng không để xảy ra trường hợp do thiếu trách nhiệm của cơ sở giam giữ dẫn đến bỏ trốn và bảo đảm bắt lại 100% số người bỏ trốn.

Theo ông, cách quy định này vừa chặt chẽ, vừa khách quan, tập trung vào những trường hợp xuất phát từ lỗ hổng quản lý, vi phạm quy trình hoặc thiếu trách nhiệm của cán bộ. “Tôi đề nghị giữ nguyên cách diễn đạt ‘do thiếu trách nhiệm của cơ sở giam giữ’ vì cụm từ này vừa là giới hạn trách nhiệm, vừa là căn cứ để xem xét nguyên nhân và trách nhiệm xử lý”, ông nói.

Về chỉ tiêu giải quyết án và đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm, đại biểu lựa chọn phương án 2. Theo ông, pháp luật tố tụng đã quy định thời hạn giải quyết; nếu đồng thời áp tỷ lệ định lượng cứng có thể tạo áp lực chạy theo số lượng, ảnh hưởng chất lượng xét xử, trong khi khối lượng án đã tăng mạnh và lượng đơn giám đốc thẩm, tái thẩm về Tòa án nhân dân tối cao tăng đột biến.

Ông đề nghị tập trung bảo đảm giải quyết vụ án đúng thời hạn, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm do lỗi chủ quan và nâng cao chất lượng giải quyết đơn giám đốc thẩm, tái thẩm.

“Nút thắt” không nằm ở thiếu luật, mà ở thực thi trách nhiệm

Nếu các chỉ tiêu nghiệp vụ đặt ra câu chuyện về chất lượng, thì thi hành án hành chính lại cho thấy một vấn đề khác: quy định đã có nhưng trách nhiệm chưa được thực hiện đến nơi đến chốn.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng) dẫn số liệu tổng kết thực hiện Nghị quyết 96: tỷ lệ thi hành án hành chính trong 6 năm từ 2020 đến 2025 lần lượt là 43,73%, 48,19%, 43,24%, 42,32%, 45,41% và 41,37%.

Theo đại biểu, tỷ lệ này không chỉ thấp mà còn chưa cho thấy xu hướng cải thiện rõ rệt. Đáng chú ý, Nghị quyết 96 đã yêu cầu xử lý trách nhiệm đối với Chủ tịch UBND và UBND các cấp không chấp hành án hành chính, nhưng trong cả 6 năm “chưa xử lý trường hợp nào mặc dù đã có nhiều kiến nghị”.

Từ thực tế này, đại biểu đặt ra câu hỏi: “nếu pháp luật đã quy định, Nghị quyết 96 cũng đã yêu cầu, nhiều kiến nghị xử lý đã được ban hành mà vẫn chưa xử lý được trường hợp nào thì điểm nghẽn thực sự nằm ở đâu?”

Theo bà Nga, “nút thắt chủ yếu không là vấn đề thiếu quy định mà là vấn đề thực thi trách nhiệm”.

“Án hành chính có tính chất rất đặc thù, khi một bản án đã có hiệu lực pháp luật mà bên phải thi hành là cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước lại chậm hoặc không chấp hành thì không chỉ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân chưa được giải quyết mà hiệu lực của phán quyết tư pháp và tính gương mẫu tuân thủ pháp luật của cơ quan công quyền cũng bị ảnh hưởng”, đại biểu nói.

Vì vậy, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị cơ chế báo cáo phải cho Quốc hội thấy rõ số bản án hành chính chậm, chưa được thi hành; nguyên nhân; số trường hợp có dấu hiệu phải xem xét trách nhiệm; số trường hợp đã xem xét và kết quả xử lý.

“Quốc hội cần nhìn thấy không chỉ tỷ lệ thi hành án tăng hay giảm, mà cả việc trách nhiệm đã được xác định và đã được thực hiện đến đâu”, bà nói.

Một vấn đề khác được đại biểu cảnh báo là cơ chế điều chỉnh chỉ tiêu khi Quốc hội không họp. Bà đồng tình cần có sự linh hoạt trước những thay đổi của tình hình tội phạm, tổ chức bộ máy và điều kiện kinh tế - xã hội, nhưng cho rằng phải xác lập giới hạn rõ ràng.

Không phải mọi chỉ tiêu đều có thể điều chỉnh theo cùng một cách. Những chỉ tiêu định lượng chịu tác động bởi diễn biến thực tế có thể cần dư địa, nhưng các chuẩn mực liên quan đến pháp quyền, chống oan sai, chống bỏ lọt tội phạm và bảo vệ quyền con người phải được đặt trong “vành đai” bảo vệ chặt chẽ.

Đại biểu đề nghị việc điều chỉnh không được làm giảm các yêu cầu về tính pháp luật của hoạt động tố tụng, chống oan sai, bỏ lọt tội phạm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân; đồng thời phải có căn cứ, lý do rõ ràng và báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất.

×