Đại giáo chủ là gì và cách mạng Hồi giáo Iran đã tạo ra vai trò Đại giáo chủ Khamenei như thế nào?

Đại giáo chủ là gì và vì sao danh xưng này có vị thế đặc biệt?

“Đại giáo chủ” là cách gọi tôn kính dành cho những giáo sĩ Hồi giáo có học vấn tôn giáo uyên thâm, phẩm hạnh lớn và ảnh hưởng sâu rộng, được cộng đồng tín đồ thừa nhận là người có quyền dẫn dắt tinh thần và giáo lý.

Trong Hồi giáo, không phải giáo sĩ nào cũng có thể đạt đến địa vị này. Một Đại giáo chủ phải là người đủ năng lực tự diễn giải kinh Koran và luật Hồi giáo, có uy tín học thuật và đạo đức vượt trội. Vì vậy, danh xưng “Đại giáo chủ” không mang tính phong chức hành chính, mà hình thành từ sự công nhận, tôn kính của giới giáo sĩ và tín đồ.

Khác với nhiều tôn giáo khác, tại các quốc gia có đa số người theo Hồi giáo đặc biệt là Iran – Đại giáo chủ không chỉ hoạt động trong phạm vi tôn giáo. Họ có vai trò định hướng xã hội, tham gia trực tiếp vào chính trị và pháp luật, tạo nên mô hình nhà nước mà quyền lực tôn giáo gắn chặt với quyền lực chính trị.

Đại giáo chủ Iran là ai và vì sao giữ quyền lực tối cao?

Tại Iran, Đại giáo chủ còn được gọi là Lãnh tụ tối cao – chức vụ quyền lực nhất đất nước. Đại giáo chủ hiện nay của Iran là Ali Khamenei, sinh năm 1939 tại thành phố linh thiêng Mashhad. Ông xuất thân trong một gia đình giáo sĩ giản dị, được đào tạo bài bản về thần học Hồi giáo từ nhỏ và từng học tập tại các trung tâm tôn giáo lớn như Mashhad, Najaf và Qom.

Từ thập niên 1960, Ali Khamenei tham gia phong trào chống lại chế độ quân chủ của Vua Mohammad Reza Pahlavi. Ông nhiều lần bị bắt giam, nhưng vẫn kiên định con đường cách mạng Hồi giáo, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng của Ayatollah Ruhollah Khomeini.

Sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Ali Khamenei nhanh chóng giữ nhiều vị trí then chốt trong bộ máy quyền lực mới. Năm 1981, dù bị thương nặng trong một vụ ám sát, ông vẫn được bầu làm Tổng thống Iran và giữ chức vụ này trong hai nhiệm kỳ liên tiếp.

Sau khi Đại giáo chủ Ruhollah Khomeini qua đời năm 1989, Hội đồng Chuyên gia đã bầu Ali Khamenei làm Lãnh tụ tối cao. Hiến pháp Iran sau đó được sửa đổi để phù hợp với học vị tôn giáo của ông, chính thức xác lập vị trí quyền lực tối thượng của Đại giáo chủ trong hệ thống chính trị Iran.

Với cương vị Lãnh tụ tối cao, Đại giáo chủ Iran kiểm soát trực tiếp hoặc gián tiếp cả ba nhánh quyền lực: hành pháp, lập pháp và tư pháp.

Đại giáo chủ là Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, nắm quyền chỉ huy tối cao đối với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) – lực lượng quân sự – chính trị tinh nhuệ nhất nước này. Ông cũng kiểm soát hệ thống tình báo, an ninh quốc gia và truyền thông nhà nước. Mọi quyết sách chiến lược liên quan đến quốc phòng, đối ngoại, chương trình hạt nhân hay chiến tranh – hòa bình đều phải có sự phê chuẩn của Đại giáo chủ.

Cách mạng Hồi giáo Iran: Nền tảng tạo nên vai trò Đại giáo chủ

Trước năm 1979, Iran là một quốc gia quân chủ dưới sự cai trị của Vua Mohammad Reza Pahlavi. Nhờ nguồn thu lớn từ dầu mỏ, nền kinh tế có giai đoạn phát triển nhanh, song quá trình điều hành đất nước cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Việc tập trung quyền lực, kiểm soát chính trị chặt chẽ, cùng quá trình hiện đại hóa theo mô hình phương Tây diễn ra với tốc độ cao đã tạo ra những xáo trộn trong đời sống xã hội và khoảng cách ngày càng lớn giữa nhà nước với một bộ phận người dân.

Trong bối cảnh đó, tâm lý bất mãn dần lan rộng ở nhiều tầng lớp, từ giới giáo sĩ, trí thức, sinh viên cho đến người lao động. Ayatollah Ruhollah Khomeini, dù đang sống lưu vong, đã trở thành điểm tựa tinh thần của phong trào phản đối, kêu gọi thay đổi thể chế và xây dựng một nhà nước vận hành theo các giá trị Hồi giáo.

Từ năm 1978, các cuộc biểu tình với quy mô ngày càng lớn diễn ra tại nhiều thành phố. Đến tháng 1/1979, Vua Shah rời khỏi Iran, và ngày 11/2/1979, quân đội tuyên bố trung lập, đánh dấu sự kết thúc của chế độ quân chủ tồn tại nhiều thập niên.

Ngày 1/4/1979, sau cuộc trưng cầu dân ý, Cộng hòa Hồi giáo Iran chính thức được thành lập. Từ đây, Iran bước vào một giai đoạn lịch sử mới với mô hình nhà nước trong đó vai trò của các giáo sĩ được đặt ở vị trí trung tâm, kết hợp giữa quyền lực tôn giáo và quản lý chính trị.

Danh xưng Đại giáo chủ vì thế không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo, mà còn gắn liền với cấu trúc quyền lực của Iran hiện đại. Cách mạng Hồi giáo năm 1979 được xem là bước ngoặt quan trọng, định hình vai trò đặc biệt của Đại giáo chủ trong đời sống chính trị – xã hội Iran cho đến ngày nay.

×