"Đánh thức" cảng thị cổ Trung Phường, mở dư địa phát triển mới cho Đà Nẵng

Ngày 15/7, UBND xã Duy Nghĩa (TP Đà Nẵng) phối hợp Văn phòng đại diện Báo Lao Động khu vực miền Trung và Hội Khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng tổ chức tọa đàm khoa học "Bảo tồn và phát huy giá trị cảng thị cổ Trung Phường gắn với phát triển du lịch văn hóa vùng Đông Nam Đà Nẵng".

Tọa đàm quy tụ nhiều nhà nghiên cứu khảo cổ, lịch sử, văn hóa, du lịch cùng lãnh đạo thành phố nhằm làm rõ giá trị của cảng thị cổ Trung Phường và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy di sản trong bối cảnh Đà Nẵng mở rộng không gian phát triển.

Muốn Trung Phường hồi sinh, không thể chỉ khai quật khảo cổ

Trình bày tham luận tại tọa đàm, TS Hà Thị Sương (Bảo tàng Đà Nẵng) cho biết, trong lịch sử giao thương hàng hải Đông Nam Á, khu vực cửa Đại Chiêm và lưu vực sông Thu Bồn giữ vị trí đặc biệt quan trọng trên tuyến giao thương quốc tế nối Đông Á với Đông Nam Á và Ấn Độ Dương.

Với lợi thế nằm ở cửa ngõ hệ thống sông Thu Bồn - Trường Giang, Trung Phường từ rất sớm đã trở thành điểm hội tụ của các tuyến giao thông thủy, đồng thời là đầu mối kết nối vùng duyên hải với không gian nội địa giàu tài nguyên. Các kết quả nghiên cứu nhiều thập niên qua đều cho thấy Trung Phường "không chỉ là một bến cảng tự nhiên thuận lợi mà còn là một bộ phận quan trọng của hệ thống cảng thị Đại Chiêm - thương cảng giữ vai trò cửa ngõ hàng hải của vương quốc Champa và tiếp tục phát huy chức năng trong thời kỳ Đại Việt và các chúa Nguyễn".

Theo nữ tiến sĩ, hàng loạt phát hiện khảo cổ học tại lưu vực Thu Bồn đã chứng minh sự tồn tại liên tục của một mạng lưới cư trú, sản xuất, tín ngưỡng và giao thương từ văn hóa Sa Huỳnh đến Champa. Những kết quả điều tra khảo cổ năm 2023 tiếp tục khẳng định Trung Phường chính là cửa ngõ hàng hải kết nối mạng lưới kinh tế nội địa với thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, TS Hà Thị Sương cho rằng lâu nay việc nghiên cứu vẫn chủ yếu tiếp cận Trung Phường dưới góc độ khảo cổ hoặc lịch sử thương cảng.

"Bảo tồn di sản không thể chỉ dừng lại ở việc khoanh vùng bảo vệ từng di tích riêng lẻ mà cần được tiếp cận theo hướng bảo tồn tổng thể không gian di sản, gắn kết giữa nghiên cứu khảo cổ học, quy hoạch đô thị và phát triển kinh tế - xã hội", bà nhấn mạnh. 

Theo bà, khi khu vực Đông Nam Đà Nẵng bước vào giai đoạn phát triển mạnh về hạ tầng và đô thị, nếu thiếu quy hoạch phù hợp sẽ tiềm ẩn nguy cơ tác động đến các tầng văn hóa khảo cổ còn nằm dưới lòng đất. Vì vậy, việc bảo tồn cần được thực hiện theo hướng tích hợp, biến di sản thành nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển bền vững. 

Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng cho rằng Trung Phường từng là thương cảng quốc tế sầm uất của Champa trước khi bị bồi lấp và dần nhường vai trò cho Hội An.

Ông dẫn nhiều tư liệu lịch sử khẳng định, sự thay đổi dòng chảy của sông Thu Bồn khiến Trung Phường dần biến mất khỏi bản đồ "Con đường tơ lụa trên biển", nhưng điều đó không làm mất đi giá trị của vùng đất này. 

Theo ông Bùi Văn Tiếng, khai quật khảo cổ chỉ là bước khởi đầu.

"Khai quật khảo cổ học cũng là một giải pháp tích cực và chủ động hồi sinh cảng thị cổ Trung Phường, tuy nhiên để Trung Phường thực sự hồi sinh và tiếp tục đồng hành cùng đời sống đương đại, cần làm cho nơi đây trở thành điểm đến của công nghiệp không khói Đà Nẵng", ông nói. 

Theo nhà nghiên cứu, trước mắt cần có giải pháp căn cơ chống sạt lở bờ biển Trung Phường nhằm bảo vệ không gian di sản. Cùng với đó là xây dựng một nhà trưng bày chuyên đề về cảng thị cổ để tái hiện lịch sử giao thương, giới thiệu các tuyến hải thương, các địa danh, di tích và đời sống cư dân xưa, qua đó hình thành một điểm đến văn hóa hấp dẫn.

Không chỉ gìn giữ quá khứ mà phải tạo nguồn lực cho tương lai

Chủ tịch UBND xã Duy Nghĩa Phạm Được cho rằng, Trung Phường không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là một bộ phận quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa của Đà Nẵng sau khi mở rộng địa giới hành chính.

Theo ông Phạm Được, nếu được nghiên cứu, bảo tồn và khai thác đúng hướng, cảng thị cổ Trung Phường hoàn toàn có thể trở thành điểm nhấn của tuyến du lịch văn hóa ven sông - ven biển phía Đông Nam thành phố.

"Việc bảo tồn di sản văn hóa không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ quá khứ. Quan trọng hơn, đó là tạo dựng nguồn lực cho tương lai. Chúng ta đang sống trong thời đại mà giá trị văn hóa ngày càng trở thành sức mạnh mềm của mỗi địa phương", ông Phạm Được nhấn mạnh.

Lãnh đạo xã Duy Nghĩa cho hay, điều địa phương mong muốn không chỉ là ghi nhận một di tích khảo cổ mà là biến giá trị lịch sử thành nguồn lực phát triển, biến ký ức thương cảng thành sản phẩm văn hóa, biến di sản thành động lực kinh tế và tạo sinh kế bền vững cho người dân. Địa phương cũng kỳ vọng xây dựng hồ sơ khoa học đầy đủ, hình thành không gian trưng bày về thương cảng cổ, kết nối Trung Phường với Hội An, Mỹ Sơn, Cù Lao Chàm và phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng của vùng Đông Nam Đà Nẵng.

Phát biểu tại tọa đàm, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi cho rằng, trong bối cảnh thành phố đang bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian mở rộng, hướng đến trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, du lịch và đổi mới sáng tạo của khu vực, việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản càng trở nên cấp thiết.

Theo bà Thi, những kết quả nghiên cứu nhiều năm qua cho thấy Trung Phường từng là điểm giao thương quan trọng trên tuyến hàng hải quốc tế, nơi gặp gỡ của nhiều nền văn hóa và là minh chứng sinh động cho truyền thống hội nhập rất sớm của vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng. 

Để phát huy giá trị di sản, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng đề nghị các sở, ngành và các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu, khảo cổ, sưu tầm tư liệu nhằm nhận diện đầy đủ hơn giá trị lịch sử, khảo cổ, văn hóa và thương mại của cảng thị cổ Trung Phường, từng bước hoàn thiện cơ sở khoa học phục vụ công tác bảo tồn lâu dài.

"Cần xây dựng tư duy bảo tồn gắn với phát triển. Mỗi giá trị lịch sử phải được đặt trong không gian phát triển của thành phố, gắn kết với quy hoạch, du lịch, giáo dục và chuyển đổi số để di sản vừa được gìn giữ, vừa tiếp tục tạo ra giá trị mới cho cộng đồng", bà Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh. 

Theo Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh, thời gian tới, thành phố sẽ tăng cường liên kết không gian di sản, hình thành các tuyến trải nghiệm văn hóa kết nối Trung Phường với Hội An, Mỹ Sơn, Cù Lao Chàm và các điểm đến ven sông Thu Bồn, qua đó đa dạng hóa sản phẩm du lịch, đưa di sản trở thành nguồn lực nội sinh phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Trung Phường nằm ở vùng hạ lưu sông Thu Bồn (Quảng Nam cũ), trên địa bàn xã Duy Nghĩa, thuộc dải đất ven biển đông nam của vùng đất Duy Xuyên xưa, gần cửa Đại Chiêm (cửa Đại). Đây là điểm cuối của hữu ngạn sông Thu Bồn trước khi đổ ra Biển Đông. Vị trí ấy hội đủ những điều kiện mà một cảng thị cổ cần có sông sâu để tàu thuyền ra vào, có cửa biển thông thương, lại là nơi gặp gỡ giữa tuyến đường thủy nội địa từ miền núi trung du xuôi về và tuyến hàng hải ven bờ nối ra các thương cảng quốc tế.

Về mặt địa lý, kinh tế, Trung Phường là một mắt xích trong mạng lưới đường thủy đặc thù của xứ Quảng: sông Thu Bồn - cửa Đại - Hội An - Cù Lao Chàm, và xa hơn là các tuyến hải thương trên Biển Đông. Hàng hóa của cả một vùng rộng lớn gốm sứ, nông sản, lâm sản, thủy sản, hàng thủ công, và đặc biệt là những đặc sản có giá trị cao như tơ lụa, quế, cau, trầm hương theo dòng Thu Bồn tụ về vùng cửa biển để trao đổi với tàu buôn nước ngoài.

×