Đập thuỷ điện Itaipu dài gần 8.000m, lớn nhất châu Mỹ, lớn thứ 2 thế giới, là một trong 7 kỳ quan thế giới hiện đại

Siêu công trình thuỷ điện Itaipu thay đổi diện mạo ngành năng lượng Nam Mỹ

Nằm trên sông Paraná, ngay đường biên giới giữa Brazil và Paraguay, đập thủy điện Itaipu được xem là một trong những kỳ quan kỹ thuật của thế kỷ XX. Trong nhiều thập kỷ, đây là nhà máy thủy điện lớn nhất thế giới trước khi bị đập Tam Hiệp (Trung Quốc) vượt qua về công suất lắp đặt. Tuy nhiên, Itaipu vẫn giữ nhiều kỷ lục về sản lượng điện tích lũy và hiệu quả vận hành, đồng thời là nhà máy thủy điện lớn nhất châu Mỹ.

Ý tưởng xây dựng Itaipu xuất hiện từ những năm 1960 nhằm khai thác tiềm năng thủy năng khổng lồ của sông Paraná – con sông dài thứ hai Nam Mỹ sau Amazon. Năm 1973, Brazil và Paraguay ký Hiệp ước Itaipu, thành lập công ty Itaipu Binacional để cùng đầu tư, xây dựng và vận hành công trình theo nguyên tắc mỗi nước sở hữu 50%.

Việc xây dựng đập diễn ra từ năm 1975 đến năm 1982 và đạt đỉnh điểm với việc sử dụng 40.000 công nhân người Brazil và Paraguay. Để xây dựng đập, các kỹ sư phải chuyển hướng dòng chảy của sông Paraná bằng một kênh dẫn khổng lồ dài khoảng 2 km. Khối lượng đất đá đào đắp lên tới hàng chục triệu mét khối, trong khi lượng bê tông sử dụng đủ để xây hàng trăm tòa nhà chọc trời.

Sau gần một thập kỷ thi công, tổ máy phát điện đầu tiên đi vào hoạt động ngày 5/5/1984. Đến năm 1991, toàn bộ 18 tổ máy ban đầu hoàn thành; năm 2007 bổ sung thêm hai tổ máy, nâng tổng số lên 20 tổ máy như hiện nay.

"Nhà máy điện" của hai quốc gia và những kỷ lục thế giới

Itaipu có quy mô rất đồ sộ, toàn bộ hệ thống đập dài gần 8 km, gồm nhiều đoạn đập bê tông và đập đất nối tiếp nhau. Điểm cao nhất của đập đạt khoảng 196 m, tương đương tòa nhà hơn 60 tầng. Phía sau đập là hồ chứa nước dài khoảng 170 km, rộng trung bình 7 km, với diện tích mặt nước khoảng 1.350 km² và dung tích gần 29 tỷ m³.

Một trong những hạng mục ấn tượng nhất là hệ thống xả lũ. Mỗi giây, đập có thể xả tới khoảng 62.200 m³ nước, gần gấp 40 lần lưu lượng của thác Niagara ở Bắc Mỹ. Khi toàn bộ cửa xả được mở, cột nước khổng lồ tạo nên khung cảnh hùng vĩ, trở thành một trong những điểm thu hút du khách nhất tại Itaipu.

Nhà máy hiện vận hành 20 tổ máy phát điện, mỗi tổ có công suất 700 MW, nâng tổng công suất lắp đặt lên 14.000 MW. Để đảm bảo vận hành liên tục, toàn bộ hệ thống được giám sát bằng trung tâm điều khiển hiện đại, nơi các kỹ sư Brazil và Paraguay cùng làm việc theo cơ chế quản lý chung. Đây được xem là một trong những mô hình hợp tác vận hành nhà máy điện xuyên biên giới thành công nhất thế giới.

Năm 2016, Itaipu lập kỷ lục thế giới khi sản xuất 103,09 triệu MWh điện trong một năm – mức cao nhất lịch sử của chính nhà máy và từng là kỷ lục toàn cầu về sản lượng điện hằng năm trước khi bị Tam Hiệp vượt qua.

Một thành tích khác khiến Itaipu nổi tiếng là tổng sản lượng điện tích lũy. Đến đầu năm 2024, nhà máy vượt mốc 3 tỷ MWh điện kể từ khi vận hành năm 1984. Đến năm 2025, con số này đã vượt 3,07 tỷ MWh, đủ để cung cấp điện cho toàn thế giới trong khoảng 44 ngày hoặc cho Brazil gần 5 năm liên tục.

Itaipu đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với hệ thống điện của cả hai quốc gia. Theo số liệu mới nhất của Itaipu Binacional:

- Nhà máy cung cấp khoảng 7% nhu cầu điện của Brazil

- Đáp ứng khoảng 78% nhu cầu điện của Paraguay

Với Paraguay, Itaipu gần như là "trái tim" của ngành điện. Do nhu cầu tiêu thụ trong nước thấp hơn lượng điện được phân bổ, quốc gia này bán phần điện dư sang Brazil, tạo nguồn thu ngoại tệ rất lớn cho nền kinh tế.

Không chỉ tạo ra điện năng, Itaipu còn mang lại lợi ích kinh tế đáng kể. Theo báo cáo của Itaipu Binacional, đến nay nhà máy đã chuyển hơn 14,5 tỷ USD tiền bản quyền khai thác thủy điện cho Brazil và Paraguay. Riêng năm 2024, Itaipu chi trả khoảng 1,2 tỷ real Brazil cho 6 bang và 347 thành phố chịu ảnh hưởng của dự án. Nhờ hiệu quả vận hành rất cao, Itaipu được Guinness World Records công nhận là nhà máy thủy điện có tổng sản lượng điện tích lũy lớn nhất thế giới.

Không chỉ là đập thủy điện mà còn là biểu tượng hợp tác và phát triển bền vững

Itaipu không đơn thuần là một công trình năng lượng, đây còn được xem là biểu tượng cho sự hợp tác giữa hai quốc gia từng có nhiều khác biệt về quy mô kinh tế và dân số.

Theo Hiệp ước Itaipu, Brazil và Paraguay cùng góp vốn, cùng quản lý và chia đều sản lượng điện. Mô hình quản trị song phương này được nhiều chuyên gia đánh giá là một trong những ví dụ thành công nhất về hợp tác khai thác tài nguyên xuyên biên giới.

Bên cạnh nhiệm vụ phát điện, Itaipu còn đầu tư mạnh cho các chương trình bảo vệ môi trường. Quanh hồ chứa rộng 1.350 km², nhà máy triển khai nhiều dự án phục hồi rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, quản lý nguồn nước và phát triển nông nghiệp bền vững. Hàng triệu cây xanh đã được trồng nhằm giảm xói mòn và bảo vệ hệ sinh thái lưu vực sông Paraná.

Ngoài ra, Itaipu cũng trở thành điểm du lịch nổi tiếng. Theo thống kê của đơn vị vận hành, từ năm 1977 đến nay, khu du lịch Itaipu đã đón khoảng 26,7 triệu lượt khách đến tham quan. Du khách có thể tham quan thân đập, trung tâm điều khiển, bảo tàng và các khu bảo tồn thiên nhiên xung quanh.

Dù vậy, việc xây dựng Itaipu cũng để lại những tác động xã hội và môi trường đáng kể. Hồ chứa hình thành đã làm ngập nhiều khu vực dân cư, đất nông nghiệp và thắng cảnh tự nhiên nổi tiếng Sete Quedas, đồng thời khiến nhiều cộng đồng bản địa phải di dời. Trong những năm gần đây, cả Brazil và Paraguay đã triển khai một số chương trình bồi thường, phục hồi sinh kế và hỗ trợ các cộng đồng bị ảnh hưởng, dù các vấn đề liên quan đến quyền lợi của người bản địa vẫn tiếp tục được thảo luận.

×