Đất hiếm là gì? Lý do giúp Việt Nam “chắc chân” trên bản đồ tài nguyên nhiều cường quốc mong muốn

Đất hiếm là gì?

Đất hiếm (Rare Earth Elements – REE) là tên gọi chung của nhóm 17 nguyên tố hóa học trong bảng tuần hoàn, bao gồm Scandi (Sc), Ytri (Y) và 15 nguyên tố thuộc dãy Lanthan (La, Ce, Pr, Nd, Pm, Sm, Eu, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu). Nhóm nguyên tố này có những tính chất đặc biệt về từ tính, quang học, điện hóa và khả năng xúc tác, khiến chúng gần như không thể thay thế trong nhiều ứng dụng công nghệ hiện đại.

Mặc dù được gọi là “đất hiếm”, phần lớn các nguyên tố này không quá khan hiếm trong vỏ Trái đất. Ngoại trừ Prometi (Pm) có tính phóng xạ và không tồn tại tự nhiên với trữ lượng đáng kể, các nguyên tố đất hiếm khác phân bố khá rộng. Thậm chí, nguyên tố Ceri (Ce) còn phổ biến hơn cả đồng hay chì.

Tuy nhiên, điểm mấu chốt nằm ở chỗ: đất hiếm rất hiếm khi tập trung thành các thân quặng giàu. Chúng thường phân tán trong nhiều loại khoáng vật khác nhau, đi kèm tạp chất phức tạp, khiến quá trình khai thác, tuyển chọn và tinh luyện trở nên khó khăn, tốn kém và tiềm ẩn rủi ro môi trường. Chính yếu tố này đã khiến đất hiếm trở thành nguồn tài nguyên có giá trị chiến lược, được ví như “vàng công nghệ” của thế kỷ XXI và thậm chí là nền tảng cho các công nghệ của thế kỷ XXII.

Theo nhiều nghiên cứu, thị trường đất hiếm toàn cầu từng được định giá khoảng 8,1 tỷ USD và được dự báo tăng lên trên 14 tỷ USD chỉ trong vài năm, phản ánh nhu cầu ngày càng lớn từ các ngành công nghiệp mũi nhọn.

Ứng dụng của đất hiếm trong các ngành công nghiệp

Dựa trên điều kiện hình thành và đặc điểm hóa học, đất hiếm trong tự nhiên tồn tại chủ yếu dưới hai dạng chính.

Thứ nhất là quặng đất hiếm nguyên sinh, trong đó các nguyên tố đất hiếm nằm trong cấu trúc tinh thể của khoáng vật, hình thành từ các quá trình magma hoặc biến chất. Đây là loại quặng có trữ lượng lớn nhưng việc khai thác và chế biến đòi hỏi công nghệ cao.

Thứ hai là đất hiếm hấp phụ ion, nơi các nguyên tố tồn tại ở dạng ion và hấp phụ trên bề mặt khoáng sét trong tầng phong hóa. Dạng này có hàm lượng thấp hơn nhưng lại dễ khai thác hơn, thường sử dụng phương pháp ngâm chiết, ít phải đào sâu, nhờ đó giảm chi phí và tác động địa chất.

Nhờ các đặc tính ưu việt, đất hiếm hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực quan trọng của đời sống hiện đại. Trong ngành điện tử tiêu dùng, đất hiếm góp phần tạo nên màn hình có màu sắc sống động, độ phân giải cao, âm thanh chất lượng tốt và khả năng lưu trữ vượt trội cho điện thoại thông minh, máy tính, tivi, tai nghe hay loa.

Trong công nghiệp năng lượng tái tạo và giao thông, các nguyên tố như Neodymium, Praseodymium hay Dysprosium là thành phần cốt lõi để sản xuất nam châm vĩnh cửu công suất cao – “trái tim” của tua-bin gió, động cơ xe điện và máy phát điện hiệu suất lớn. Nhờ đất hiếm, các thiết bị này có thể nhỏ gọn hơn nhưng vẫn đạt hiệu suất vượt trội.

Ngoài ra, đất hiếm còn đóng vai trò then chốt trong quốc phòng và hàng không vũ trụ, từ radar, hệ thống dẫn đường tên lửa, kính nhìn đêm cho tới động cơ phản lực. Trong y tế, chúng được sử dụng trong máy chụp cộng hưởng từ (MRI), thuốc cản quang và một số đồng vị phóng xạ phục vụ chẩn đoán, điều trị ung thư. Bên cạnh đó, nhiều hợp chất đất hiếm hoạt động như chất xúc tác quan trọng trong lọc hóa dầu và xử lý khí thải, góp phần giảm phát thải độc hại ra môi trường.

Lý do giúp Việt Nam “chắc chân” trên bản đồ đất hiếm?

Theo ước tính của Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) năm 2023, Việt Nam sở hữu khoảng 22 triệu tấn trữ lượng đất hiếm, đứng thứ hai, thứ 3 thế giới. Chính trữ lượng lớn này đã khiến Việt Nam trở thành đối tác được nhiều quốc gia và tập đoàn công nghệ quan tâm trong bối cảnh họ tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng, giảm phụ thuộc vào một nguồn duy nhất.

Và vào hồi tháng 3/2025 vừa qua, Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) đã điều chỉnh ước tính về trữ lượng đất hiếm của Việt Nam từ 22 triệu tấn (vị trí thứ 2) xuống còn 3,5 triệu tấn trong báo cáo năm 2025.

Tuy nhiên, USGS cũng nhấn mạnh rằng trữ lượng đất hiếm không phải là con số cố định. Chúng có thể giảm khi quặng được khai thác hoặc khi điều kiện kinh tế – kỹ thuật không còn khả thi, nhưng cũng có thể tăng lên nhờ thăm dò bổ sung, phát hiện mỏ mới hoặc nhờ tiến bộ công nghệ.

Tại Việt Nam, đất hiếm phân bố chủ yếu ở khu vực Tây Bắc, nơi có điều kiện địa chất thuận lợi. Các mỏ quặng đất hiếm gốc tập trung ở Lai Châu, Lào Cai và Yên Bái, trong đó mỏ Đông Pao (Lai Châu) được đánh giá có trữ lượng lớn nhất cả nước và đủ điều kiện khai thác quy mô công nghiệp. Bên cạnh đó, đất hiếm dạng hấp phụ ion được phát hiện ở Lào Cai, cùng nhiều điểm quặng khác tại Yên Bái, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Nghệ An, Kon Tum và Lâm Đồng.

Theo Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng khoáng sản giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu khai thác hơn 2 triệu tấn quặng đất hiếm mỗi năm, tập trung đầu tư vào hai mỏ Yên Phú (Yên Bái) và Đông Pao (Lai Châu). Đến năm 2030, sản lượng dự kiến đạt khoảng 2,1 triệu tấn/năm, hướng tới xuất khẩu và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu.

Việc Việt Nam được nhắc đến ngày càng nhiều trên bản đồ đất hiếm thế giới không phải là ngẫu nhiên. Trong bối cảnh toàn cầu hóa đang tái định hình, đất hiếm mở ra cho Việt Nam cơ hội lớn để nâng tầm vị thế, không chỉ với vai trò là quốc gia sở hữu tài nguyên, mà còn là đối tác chiến lược trong chuỗi cung ứng công nghệ tương lai.

×