ĐBQH, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam đề nghị rà soát toàn bộ các hành vi bị cấm và nguy hiểm cho xã hội

Thảo luận tại hội trường Quốc hội về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số (chiều 7/8), đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc (Đoàn Đà Nẵng), Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, đánh giá cao việc Chính phủ trình Quốc hội ban hành nghị quyết, đồng thời cho rằng đây là bước tiến mới trong tư duy pháp lý, tiếp nối tinh thần của Nghị quyết số 29/2026/QH16 về xử lý các vướng mắc trong lĩnh vực đất đai.

Đáng chú ý, ông cho rằng các trường hợp không có động cơ tham nhũng, thực hiện vì lợi ích chung, mang lại hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội, không có khiếu nại, tố cáo, không gây thất thoát hoặc đã khắc phục hậu quả thì không nên bị coi là tội phạm.

Từ đó, đại biểu là Chủ tịch Trung ương Hội Luật gia Việt Nam kiến nghị Quốc hội và Ban Chỉ đạo tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật do Chủ tịch Quốc hội làm Trưởng ban tiến hành rà soát toàn bộ các hành vi đang bị cấm hoặc bị coi là nguy hiểm cho xã hội để loại bỏ những quy định không còn phù hợp.

Ông cũng đề nghị các nguyên tắc của Nghị quyết 29 và nghị quyết lần này cần được luật hóa trong Bộ luật Hình sự, thay vì tiếp tục xử lý bằng các nghị quyết riêng lẻ theo từng lĩnh vực.

Không thể để người đứng đầu tự "gánh" mọi rủi ro chuyên môn

Góp ý vào Điều 13 của dự thảo Nghị quyết, đại biểu Hoàng Quốc Khánh (đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) đồng tình với quy định giao người đứng đầu bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm toàn diện trong việc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, ứng dụng khoa học, công nghệ cũng như giám sát việc khắc phục hậu quả do hành vi vi phạm gây ra.

Tuy nhiên, theo đại biểu, để quy định này thực sự khả thi cần bổ sung cơ chế cho phép người đứng đầu được yêu cầu cơ quan chuyên môn, cơ quan quản lý nhà nước hoặc các tổ chức tư vấn, giám định độc lập đủ điều kiện thực hiện việc đánh giá, thẩm định chuyên môn trước khi đưa ra quyết định.

Ông phân tích, việc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, tác động đến quốc phòng, an ninh hay khả năng khắc phục hậu quả đều là những vấn đề có tính chuyên môn rất sâu, đòi hỏi năng lực phân tích tổng hợp và dự báo. Trong khi đó, “người đứng đầu không thể đồng thời là chuyên gia trong tất cả các lĩnh vực như tài chính, ngân hàng, xây dựng, môi trường hay khoa học - công nghệ…”.

Theo đại biểu Hoàng Quốc Khánh, nếu thiếu các kết quả thẩm định chuyên môn độc lập thì rất khó bảo đảm tính khách quan, khoa học cũng như cơ sở pháp lý cho việc đánh giá. Việc bổ sung cơ chế này không làm giảm trách nhiệm của người đứng đầu, bởi quyết định cuối cùng vẫn do người đứng đầu chịu trách nhiệm trước pháp luật, nhưng được đưa ra trên cơ sở có đầy đủ căn cứ chuyên môn, góp phần nâng cao chất lượng quyết định và giảm tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm trong quá trình thực hiện nghị quyết.

Cũng liên quan đến Điều 13, đại biểu đề nghị mở rộng phạm vi xử lý các hành vi tham nhũng, tiêu cực, trục lợi, nhũng nhiễu. Theo ông, dự thảo hiện mới tập trung vào cán bộ, công chức, trong khi việc triển khai nghị quyết còn có sự tham gia của viên chức, ban quản lý dự án, các tổ chức được Nhà nước giao nhiệm vụ và cả các cơ quan tiến hành tố tụng.

“Việc mở rộng quy định sẽ bảo đảm mọi chủ thể thực thi công vụ đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, góp phần xây dựng nền hành chính liêm chính, tăng cường kỷ luật, kỷ cương và nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng, tiêu cực”, đại biểu Hoàng Quốc Khánh nói.

Không thể khuyến khích đổi mới rồi quy trách nhiệm khi thất bại cho người ra quyết định

Ở góc độ phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (đoàn Lâm Đồng) cho rằng pháp luật cần chấp nhận những rủi ro hợp lý trong hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo đại biểu, Việt Nam đang triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các sản phẩm, dịch vụ công nghệ số.

Bản chất của sandbox chính là Nhà nước cho phép một cái mới được thử nghiệm trong phạm vi giới hạn để nhận diện rủi ro, kiểm chứng hiệu quả rồi mới quyết định nhân rộng”, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm nói.

Theo đại biểu là Phó Giám đốc Công an tỉnh Lâm Đồng, vấn đề này cho thấy một thực tế: đã là thử nghiệm thì pháp luật phải chấp nhận khả năng kết quả không đạt như kỳ vọng, thậm chí có thể phát sinh thiệt hại dù người thực hiện đã tuân thủ phương án và các biện pháp phòng ngừa.

“Do đó, không nên xảy ra tình trạng khi ban hành chính sách thì khuyến khích thử nghiệm, nhưng khi thử nghiệm không thành công lại lấy chính kết quả thất bại đó để quy trách nhiệm cho người ra quyết định”, đại biểu Liêm nói.

Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm cũng đề nghị Điều 6 cần quy định rõ ba tiêu chí xem xét miễn trừ trách nhiệm, gồm: động cơ vì lợi ích chung, không tham nhũng, vụ lợi; qúa trình ra quyết định đúng thẩm quyền và có đánh giá rủi ro, đồng thời phải xem xét trong bối cảnh tại thời điểm ra quyết định. Theo ông, thất bại trong đổi mới không mặc nhiên là lỗi hình sự, nhưng không thể lấy danh nghĩa đổi mới để bao biện cho hành vi cố ý vi phạm.

Còn đại biểu Lê Trung Thành (đoàn An Giang), Vụ trưởng Vụ Khoa học, Công nghệ, Môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho rằng tốc độ phát triển rất nhanh của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử, robot và các nền tảng số đang tạo ra nhiều mô hình và quan hệ pháp luật mới mà hệ thống pháp luật chưa theo kịp.

Do đó, cần tạo không gian pháp lý cho hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển và ứng dụng công nghệ; chấp nhận những rủi ro hợp lý; bảo vệ các tổ chức, cá nhân dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, đồng thời khắc phục tư duy "không quản được thì cấm".

Đại biểu đề nghị rà soát lại phạm vi điều chỉnh của dự thảo theo hướng bao quát toàn bộ quá trình từ nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển công nghệ đến ứng dụng và thương mại hóa kết quả; đồng thời lấy tính trung thực, không vụ lợi, cơ sở khoa học của quyết định và mức độ quản trị rủi ro làm căn cứ chủ yếu khi xem xét trách nhiệm, thay vì chỉ đánh giá dựa trên kết quả kinh tế cuối cùng.

Ông cũng kiến nghị cân nhắc kéo dài thời gian thực hiện Nghị quyết, bởi nhiều đề tài khoa học phải mất trên ba năm mới bắt đầu tạo ra kết quả, trong khi dự thảo hiện dự kiến thời hạn áp dụng là ba năm.

Khuyến khích, bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới

Cũng đóng góp vào dự án Nghị quyết trên, đại biểu Lê Nhật Thành (đoàn Hà Nội) cho rằng điểm nổi bật của dự thảo là đã thể chế hóa chủ trương khuyến khích, bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Thực tế thời gian qua, không ít dự án bị chậm tiến độ hoặc bỏ lỡ cơ hội do tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm.

Theo đại biểu, dự thảo lựa chọn cách tiếp cận cân bằng giữa xử lý nghiêm vi phạm và thúc đẩy phát triển, ưu tiên khắc phục hậu quả, phục hồi giá trị kinh tế bằng các biện pháp kinh tế, dân sự và hành chính; xử lý hình sự chỉ là giải pháp cuối cùng. Các cơ chế miễn, giảm hoặc tạm hoãn trách nhiệm hình sự đều gắn với điều kiện người vi phạm chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền, qua đó vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh và bảo vệ nguồn lực phát triển.

×