ĐBQH đề xuất bồi thường khi thu hồi đất: Chuyển tiền đền bù thành “cổ phần sinh kế”

Chiều 19/8, phát biểu tại thảo luận tổ về định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật liên quan, đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội) cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận theo hướng luật quy định nguyên tắc, Chính phủ và địa phương linh hoạt triển khai, đồng thời đổi mới căn bản tư duy bồi thường khi thu hồi đất.

Biến tiền đền bù thành “cổ phần sinh kế”

Theo đại biểu Tạ Đình Thi, từ năm 1987 đến nay, Luật Đất đai đã trải qua 5 lần ban hành, sửa đổi lớn, phản ánh yêu cầu phát triển của từng giai đoạn. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy đất đai là lĩnh vực đặc biệt phức tạp, đa dạng theo vùng miền và liên tục biến động.

Vì vậy, ông đề nghị dự thảo luật mới tập trung thể chế hóa những quan điểm, mục tiêu và nguyên tắc lớn của Đảng, và cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng đánh giá tác động đầy đủ, toàn diện các vấn đề liên quan.

“Một đạo luật không thể và không nên đi vào tất cả các chi tiết cụ thể”, đại biểu nhấn mạnh và cho rằng nếu luật quá chi tiết sẽ dễ trở nên cứng nhắc, nhanh lạc hậu, thậm chí tạo ra những điểm nghẽn mới.

Theo ông, mô hình “Luật khung” sẽ tạo nền tảng pháp lý ổn định, lâu dài, đồng thời giao Chính phủ và chính quyền địa phương quy định những vấn đề cụ thể, phù hợp điều kiện thực tế và yêu cầu phát triển từng thời kỳ.

Một đề xuất đáng chú ý được đại biểu Tạ Đình Thi đưa ra liên quan đến vấn đề bồi thường tái định cư. Theo ông, đây là vấn đề rất quan trọng. Nghị quyết 21-NQ/TW đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân”.

"Chúng ta phải quán triệt sâu sắc và thể hiện rõ quan điểm này trong dự thảo sửa đổi luật", ông nói và nhận định "việc trả tiền bồi thường một lần có thể giải quyết nhu cầu trước mắt", nhiều hộ gia đình, sau khi nhận một khoản tiền lớn, không có kỹ năng, kiến thức quản lý tài chính để sử dụng hiệu quả, dẫn đến rơi vào cảnh khó khăn, mất sinh kế lâu dài, dễ phát sinh khiếu kiện và bất ổn xã hội.

Đại biểu Đoàn TP Hà Nội đề nghị cần nghiên cứu một mô hình bồi thường mới: chuyển một phần hoặc toàn bộ giá trị bồi thường thành cổ phần góp vào dự án phát triển. “Đây là một cách làm mới, nhằm bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân có đất bị thu hồi”, ông nói và nhìn nhận, theo mô hình này, người dân có thể trở thành cổ đông, hưởng cổ tức hoặc lợi ích từ dự án thay vì chỉ nhận khoản tiền một lần.

Cách làm này cũng tạo thêm động lực để người dân tham gia giám sát dự án khi trở thành cổ đông để đảm bảo dự án được thực hiện hiệu quả, minh bạch; đồng thời tạo ra sự đồng thuận xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Đại biểu Tạ Đình Thi cho rằng đây là chính sách mới, cần thí điểm thận trọng, có lộ trình, quy định rõ tỷ lệ chuyển đổi, cơ chế quản lý, giám sát và đặc biệt phải bảo đảm quyền lựa chọn của người dân, tránh áp đặt. Vì vậy, đại biểu đề nghị rà soát toàn bộ các điều khoản liên quan đến dự thảo Luật để thể hiện rõ tư tưởng chính sách này.

Không để người mua gánh rủi ro của chủ đầu tư

Cũng đóng góp tại thảo luận tổ, đại biểu Quốc hội, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (Đoàn ĐBQH TP Hà Nội) thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Nhà ở và các định hướng lớn Chính phủ trình.

Tập trung vào chính sách nhà ở, đại biểu đề nghị việc sửa luật cần chuyển mạnh từ tư duy “sở hữu nhà” sang bảo đảm quyền có chỗ ở ổn định, phù hợp khả năng chi trả.

Theo đại biểu, thị trường nhà ở có tính địa bàn rõ nét, vì vậy cần phân quyền mạnh hơn cho địa phương. Trung ương nên quy định nguyên tắc, tiêu chí và giới hạn; địa phương quyết định trong phạm vi đó và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Các vấn đề như cơ cấu nhà bán - nhà cho thuê, vị trí quỹ đất, tiêu chí ưu tiên hay tiến độ phát triển nhà ở cần được xác định dựa trên dân số, tốc độ đô thị hóa, giá nhà, khả năng chi trả và năng lực hạ tầng từng địa phương.

Đáng chú ý, đại biểu Thích Bảo Nghiêm đề nghị chuyển trọng tâm mạnh hơn từ hỗ trợ mua sang phát triển nhà ở xã hội cho thuê, nhất là tại Hà Nội, TPHCM, các đô thị lớn và khu công nghiệp.

Địa phương nên được quyền quyết định tỷ lệ nhà ở xã hội dành cho bán, thuê mua và cho thuê, thậm chí đặt mục tiêu riêng đối với khu vực TOD và nơi tập trung đông lao động.

Trong bối cảnh nguồn cung hạn chế, đại biểu lưu ý cần phân biệt rõ “đủ điều kiện” với “được ưu tiên”. Khi phải phân bổ nguồn cung, thứ tự nên dựa vào mức độ khó khăn về nhà ở, khả năng chi trả, mức độ dễ bị tổn thương và nhu cầu ở gắn với nơi làm việc.

Đối với cải tạo, xây dựng lại chung cư, cần có cơ chế hỗ trợ người thu nhập thấp, người cao tuổi, người nghỉ hưu hoặc không đủ khả năng đóng góp, như tín dụng ưu đãi, trả chậm dài hạn hoặc phương án thuê, thuê mua.

Về tái định cư, nên ưu tiên tại chỗ nhưng không tuyệt đối. Trường hợp quy hoạch yêu cầu giảm mật độ nội đô hoặc tái cấu trúc đô thị thì người dân phải được bảo đảm quyền lựa chọn và quyền lợi hợp lý.

Đối với cải tạo chung cư gắn với TOD, đại biểu đề nghị không chỉ đánh giá khả năng giao thông mà phải tính cả mật độ dân cư, trường học, y tế, cây xanh, phòng cháy chữa cháy, cấp thoát nước và khả năng chống ngập.

Về thế chấp, giải chấp nhà ở hình thành trong tương lai, đại biểu đề nghị kiểm soát chặt trường hợp được bán, cho thuê mua khi tài sản chưa giải chấp.

Theo đó, ngân hàng cần xác nhận rõ tình trạng thế chấp trước khi ký hợp đồng; tiền người mua phải được kiểm soát qua tài khoản dự án, ưu tiên cho nghĩa vụ giải chấp; đồng thời phải có cơ chế giải chấp từng phần trong thời hạn bắt buộc khi người mua hoàn thành nghĩa vụ tương ứng.

“Ngân hàng vẫn được bảo đảm tín dụng, chủ đầu tư vẫn có dòng vốn, nhưng người mua không phải gánh rủi ro từ các khoản nợ khác của chủ đầu tư”, đại biểu nhấn mạnh.

Từ các đề xuất trên, đại biểu Thích Bảo Nghiêm kiến nghị hoàn thiện dự thảo theo ba hướng: phân quyền thực chất gắn với trách nhiệm giải trình; coi nhà ở cho thuê là một trụ cột của chính sách nhà ở; tăng cơ chế bảo vệ người dân, đặc biệt trong nhà ở xã hội, cải tạo chung cư và nhà ở hình thành trong tương lai.

Một thành phố đáng sống không chỉ được đo bằng giá đất hay số mét vuông thương mại

Trong một góc nhìn khác, đại biểu Bùi Hoài Sơn cho rằng cần thay đổi cách nhìn về đất đai: không chỉ là nguồn lực kinh tế mà còn là không gian của văn hóa, ký ức cộng đồng và chất lượng sống.

Theo đại biểu, quỹ đất dành cho nhà văn hóa, thư viện, bảo tàng, công viên, sân chơi, sân thể thao không đơn thuần phục vụ một công trình mà tạo nên đời sống cộng đồng, sức khỏe và sự gắn kết xã hội.

Đáng chú ý, đại biểu Bùi Hoài Sơn đề nghị bổ sung chính sách đất đai cho du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, làng nghề, văn hóa và sinh thái; đồng thời phân biệt hạ tầng du lịch công cộng với khách sạn, resort và bất động sản nghỉ dưỡng.

Đối với di sản, ông cho rằng cần chuyển từ tư duy bảo vệ từng “thửa đất có di tích” sang bảo vệ cả không gian và cảnh quan văn hóa. Khi quy hoạch hoặc cho phép chuyển mục đích sử dụng đất tại khu vực di sản, cần đánh giá tác động tới cảnh quan, không gian thực hành di sản và đời sống cộng đồng.

Ông đồng thời đề nghị tận dụng quỹ nhà, đất công dôi dư sau sắp xếp tổ chức bộ máy cho thư viện, nhà văn hóa, sân chơi, không gian sáng tạo và trung tâm khởi nghiệp trong lĩnh vực văn hóa trước khi tính đến bán, đấu giá hoặc chuyển sang mục đích thương mại.

“Chúng ta cần đất cho tăng trưởng, nhưng cũng cần đất cho ký ức, cho sáng tạo, cho sức khỏe, cho đời sống cộng đồng”, đại biểu Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, và cho rằng “một thành phố đáng sống không chỉ được đo bằng giá đất hay số mét vuông thương mại, mà còn được đo bằng việc người dân có một công viên để đi bộ, một sân chơi cho trẻ em, một thư viện để đọc sách, một nhà văn hóa để gặp gỡ, một di sản để tự hào và một không gian sáng tạo để những ý tưởng mới được hình thành”

×