Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao từng có 100.000 tỷ chờ sẵn, vì sao đến nay đồng tiền vẫn chưa chịu ra đồng?

Điều nghịch lý là ngành lúa gạo hiện nay đang nói rất nhiều về liên kết sản xuất, vùng nguyên liệu, giảm phát thải và ứng dụng công nghệ. Nhưng mắt xích quan trọng nhất là vốn vẫn đang mắc kẹt ngay trong chính chuỗi liên kết được kỳ vọng sẽ tạo ra sự thay đổi.

Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao muốn tăng thu nhập thì phải giữ được giá trị cốt lõi của hạt gạo

Tại hội thảo Thúc đẩy sản xuất, tiêu thụ theo chuỗi giá trị trong thực hiện đề án, thu hút nguồn vốn và doanh nghiệp đầu tư với chủ đề “Giải pháp công nghệ, cơ giới và vốn” tổ chức tại TP.HCM ngày 18/8, ông Huỳnh Út Phi Châu – Chủ tịch HĐQT Công ty CP Gạo Ông Thọ cho rằng, mục tiêu quan trọng nhất của các chương trình liên kết là tăng thu nhập cho nông dân.

Theo ông Châu, muốn nâng thu nhập thì phải nâng được giá trị của hạt gạo. Tuy nhiên, mọi giải pháp đều phải dựa trên giá trị cốt lõi là chất lượng.

“Người mua không quan tâm nhiều đến việc anh tham gia liên kết hay sử dụng nguồn vốn nào. Điều họ quan tâm là gạo có ngon hay không, chất lượng có đáp ứng yêu cầu hay không”, ông Châu nói.

Từ kinh nghiệm khảo sát nhiều vùng trồng lúa, đặc biệt tại Cà Mau trong gần 10 năm, cũng như qua nhiều chuyến công tác ở Nhật Bản, ông Châu cho rằng người quyết định thu nhập của nông dân cuối cùng vẫn là người mua gạo.

Theo ông, 1 trong những bất cập hiện nay là sản xuất chưa bám sát nhu cầu thị trường.

“Thị trường cần 1.000 tấn nhưng chúng ta lại sản xuất 2.000 tấn. Lượng hàng dư thừa phải lưu kho, làm tăng chi phí và ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm”, ông phân tích.

Bên cạnh đó, tổn thất sau thu hoạch cũng là vấn đề cần được quan tâm nhiều hơn.

Ông Châu chia sẻ, theo số liệu thống kê, tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch ở Nhật Bản chỉ khoảng 5-7%, trong khi tại Việt Nam vẫn ở mức 12-15%.

Nếu giảm được tỷ lệ này, phần giá trị giữ lại sẽ trực tiếp trở thành thu nhập của người nông dân.

Ông Châu cũng cho rằng, việc hoàn thiện các quy định về bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng sẽ góp phần nâng cao giá trị của gạo Việt Nam.

Ông lấy ví dụ về gạo Hom Mali của Thái Lan. Trước khi xuất khẩu, các lô hàng phải trải qua quy trình kiểm định rất nghiêm ngặt. Chỉ những lô hàng đạt độ thuần trên 90% hoặc 95% mới được công nhận là gạo Hom Mali.

“Cùng 1 vùng nguyên liệu nhưng có doanh nghiệp bán được với giá cao hơn doanh nghiệp khác. Theo tôi, nguyên nhân nằm ở việc quản lý chất lượng”, ông Châu chia sẻ.

Hợp đồng liên kết lỏng lẻo khiến Đề án 1 triệu ha lúa chưa thể tiếp cận nguồn vốn lớn

Ở góc độ ngân hàng, ông Huỳnh Đức Trung - Giám đốc cao cấp khách hàng doanh nghiệp của VPBank cho biết, đơn vị này đã xây dựng nhiều sản phẩm tài chính dành cho doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu gạo.

Tuy nhiên, việc đưa vốn đến HTX và nông dân vẫn chưa đạt được như kỳ vọng.

Theo ông Trung, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là rất ít doanh nghiệp đứng ra bảo lãnh cho HTX.

Ngân hàng chỉ có thể giải ngân khi có vùng nguyên liệu, có hợp đồng và có dòng tiền ổn định.

Đây cũng là vấn đề được ông Nguyễn Tiến Định - Trưởng phòng Kinh tế hợp tác và Trang trại, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn đề cập khi phân tích quá trình triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao.

Theo ông Định, ngay từ đầu, Bộ Nông nghiệp Phát triển nông thôn, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã giao Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn phối hợp với Ngân hàng Nhà nước xây dựng chương trình tín dụng theo chuỗi giá trị dành riêng cho đề án.

Sau khi chương trình được ký kết, nhiều địa phương đã đăng ký tham gia. Các ngân hàng thương mại cũng sẵn sàng bố trí khoảng 100.000 tỷ đồng để triển khai.

“Tuy nhiên, khi bắt tay vào thực hiện thì việc giải ngân gần như không thể triển khai”, ông Định cho biết.

Theo ông Định, nguyên nhân đầu tiên là cơ chế tín dụng hiện nay vẫn dựa chủ yếu vào tài sản thế chấp. Trong khi đó, phần lớn HTX và doanh nghiệp trong chuỗi liên kết lại hoạt động dựa trên hợp đồng.

Qua khảo sát, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn nhận thấy, phần lớn hợp đồng trong ngành lúa gạo hiện nay chỉ là hợp đồng mua bán thông thường, chưa phải hợp đồng liên kết.

Nhiều doanh nghiệp chỉ xuống kiểm tra đồng ruộng khoảng 1 tuần trước vụ sản xuất rồi mới ký hợp đồng thu mua.

Theo ông Định, 1 hợp đồng liên kết đúng nghĩa phải có sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ đầu, từ việc xác định tiêu chuẩn, yêu cầu chất lượng đến cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro.

Ông cũng cho rằng, việc xây dựng vùng nguyên liệu hiện nay vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều địa phương mới chỉ thống kê diện tích tham gia đề án mà chưa xác định cụ thể từng vùng sản xuất.

“Phát triển vùng nguyên liệu không đơn thuần là mở rộng diện tích. Quan trọng hơn là phải có HTX, có doanh nghiệp liên kết, có hợp đồng bao tiêu và có cơ sở dữ liệu đầy đủ”, ông Định nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Tiến Định - Trưởng phòng Kinh tế hợp tác và Trang trại, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cho rằng, thách thức lớn nhất của Đề án 1 triệu ha lúa hiện nay không còn nằm ở kỹ thuật canh tác mà đã chuyển sang bài toán thị trường và xây dựng chuỗi giá trị.

Giai đoạn 2026-2030, Đề án sẽ chuyển trọng tâm từ mở rộng diện tích sang tổ chức lại sản xuất, tăng cường liên kết giữa HTX và doanh nghiệp, xây dựng hệ thống hợp đồng, dữ liệu, tài chính và hình thành các vùng nguyên liệu đủ sức thu hút đầu tư.

Ông Định nhấn mạnh, vùng nguyên liệu không chỉ là nơi tập trung diện tích sản xuất mà phải trở thành một "hồ sơ đầu tư" hoàn chỉnh, có thị trường, có HTX, có doanh nghiệp, có hợp đồng, có dữ liệu và có dòng tiền. Trong đó, hợp đồng và dữ liệu là 2 nền tảng quan trọng để tạo niềm tin, thu hút vốn và nâng cao giá trị ngành hàng lúa gạo.

×