Đề án 1 triệu ha lúa tăng hơn 9 triệu đồng/vụ, nhưng khoảng trống lớn vẫn đang cản bước ngành lúa gạo Việt Nam

Tại hội thảo Thúc đẩy sản xuất, tiêu thụ theo chuỗi giá trị trong thực hiện đề án, thu hút nguồn vốn và doanh nghiệp đầu tư, một thông điệp được nhấn mạnh: Đề án 1 triệu ha lúa đang bước sang giai đoạn 2 và trọng tâm không còn là mở rộng diện tích.

Hội thảo tập trung vào với chủ đề “Giải pháp công nghệ, cơ giới và vốn”, do Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn và Cục kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp tổ chức tại TP.HCM ngày 18/8.

Đề án 1 triệu ha lúa phải chuyển từ vùng sản xuất sang vùng nguyên liệu

Ông Nguyễn Tiến Định - Trưởng phòng Kinh tế hợp tác và Trang trại, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cho rằng, Đề án 1 triệu ha lúa đang đứng trước một bước chuyển rất quan trọng.

Nếu giai đoạn trước tập trung vào phát triển diện tích, áp dụng quy trình kỹ thuật và hình thành vùng sản xuất thì giai đoạn 2026-2030 phải chuyển sang tổ chức lại toàn bộ ngành hàng lúa gạo. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về cách làm mà là sự thay đổi căn bản về tư duy phát triển.

Theo ông Định, bài toán kỹ thuật của Đề án 1 triệu ha lúa đã đạt được nhiều kết quả tích cực.

Đến tháng 4/2026, các địa phương đã công bố 942.357ha vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Trong đó, 379.449ha đã áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình canh tác bền vững.

Những con số này cho thấy việc mở rộng diện tích và chuyển giao kỹ thuật đã đi đúng hướng. Nhưng thách thức tiếp theo không còn nằm ở kỹ thuật canh tác. Thách thức lớn nhất đã chuyển sang tổ chức thị trường và xây dựng chuỗi giá trị.

Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, sự chênh lệch giữa diện tích sản xuất và diện tích liên kết đang là vấn đề đáng chú ý. Trong khi 379.449ha đã áp dụng quy trình canh tác bền vững thì diện tích tham gia các mô hình liên kết mới chỉ đạt khoảng 10.300ha.

Năm 2024, chỉ có 7 mô hình liên kết với diện tích 302ha. Năm 2025, số mô hình tăng lên 39 với diện tích 1.950ha. Đến vụ Đông Xuân 2025-2026, toàn vùng có hơn 200 mô hình liên kết.

Theo ông Định, khoảng cách giữa 379.449ha sản xuất bền vững và 10.300ha tham gia liên kết cho thấy chuỗi giá trị vẫn chưa phát triển tương xứng với quy mô sản xuất.

Ông Định nhấn mạnh, có diện tích chưa đồng nghĩa với việc hình thành vùng nguyên liệu. Có vùng sản xuất cũng chưa có nghĩa đã xây dựng được chuỗi giá trị. Đó là khoảng cách mà Đề án 1 triệu ha lúa phải thu hẹp trong giai đoạn 2026-2030.

Công nghệ, cơ giới, hợp đồng và dữ liệu sẽ quyết định sự thành công của Đề án 1 triệu ha lúa

Theo ông Nguyễn Tiến Định, vấn đề hiện nay không đơn thuần là thiếu vốn. Điểm cốt lõi là nhiều chuỗi liên kết chưa đủ điều kiện để hấp thụ nguồn vốn và các khoản đầu tư.

Báo cáo của cơ quan quản lý đã chỉ ra 5 điểm nghẽn lớn. Đầu tiên là tổ chức sản xuất. Nhiều HTX và doanh nghiệp vẫn còn hạn chế về năng lực quản trị và xây dựng phương án sản xuất - kinh doanh.

Tiếp theo là hợp đồng. Phần lớn các mối liên kết hiện nay vẫn mang tính ngắn hạn và chủ yếu dừng ở hoạt động mua bán.

Thứ ba là thị trường. Giá trị gia tăng của gạo chất lượng cao, phát thải thấp vẫn chưa được phản ánh đầy đủ.

Thứ tư là hạ tầng. Nhiều địa phương vẫn thiếu sự đồng bộ về thủy lợi, kho chứa và logistics.

Cuối cùng là dữ liệu và tài chính. Thông tin về vùng nguyên liệu, hợp đồng, chủ thể tham gia và dòng tiền vẫn chưa được kết nối hoàn chỉnh.

Theo ông Định, một vùng nguyên liệu trong giai đoạn mới không thể chỉ được hiểu là một khu vực có diện tích sản xuất lớn.

Một vùng nguyên liệu muốn thu hút đầu tư phải có ranh giới rõ ràng, có HTX hoặc tổ chức đại diện cho nông dân, có dữ liệu về hộ sản xuất và sản lượng, có doanh nghiệp tham gia, có hợp đồng liên kết, có quy trình sản xuất, có hạ tầng, có dòng tiền và có phương án kinh doanh. Quan điểm được đưa ra tại hội thảo là thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận.

Thay vì có diện tích rồi mới đi tìm doanh nghiệp, mô hình mới sẽ bắt đầu từ thị trường, sau đó tổ chức sản xuất, chuẩn bị vùng nguyên liệu, xây dựng hợp đồng rồi mới huy động vốn và đầu tư.

“Nói cách khác, vùng nguyên liệu phải được xem như một hồ sơ đầu tư hoàn chỉnh chứ không chỉ là một địa bàn sản xuất”, ông Định nói.

Chia sẻ thêm tại hội thảo, ông Cao Thanh Bình, đại diện Ngân hàng Thế giới cho rằng, chương trình 1 triệu ha lúa được kế thừa nhiều ưu điểm từ dự án VnSAT. Điều quan trọng nhất vẫn là nâng cao lợi nhuận cho nông dân.

"Dù có bán tín chỉ carbon hay không thì nông dân vẫn phải có lợi nhuận. Nếu giảm được chi phí, tăng được thu nhập thì người dân sẽ làm", ông Bình nói.

Theo ông Bình, nếu chỉ sản xuất lúa, nông dân chỉ thu về khoảng 60 triệu đồng/ha. Nhưng nếu tận dụng phụ phẩm để trồng nấm, sản xuất phân bón và phát triển kinh tế tuần hoàn, lợi nhuận có thể tăng lên hơn 100 triệu đồng/ha.

Ông cũng nhấn mạnh, nguồn vốn từ tổ chức tài chính IFC hay Ngân hàng Thế giới không chỉ đơn thuần là nguồn tài chính. Đó còn là cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị, sự bảo chứng và những thị trường có tiêu chuẩn cao hơn.

Thông điệp được đưa ra tại hội thảo khá rõ ràng. Đề án 1 triệu ha lúa không chỉ hướng đến 1 triệu ha áp dụng quy trình kỹ thuật. Mục tiêu lớn hơn là hình thành 1 triệu ha vùng nguyên liệu có thị trường, có HTX, có doanh nghiệp, có hợp đồng, có dữ liệu, có dòng tiền và đủ sức thu hút đầu tư.

Sau gần 2 năm triển khai, Đề án 1 triệu ha lúa đạt nhiều kết quả đã được ghi nhận:

Đến tháng 4/2026, vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã đạt 942.357ha. Trong đó, 379.449ha đã áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình canh tác bền vững.
Lượng giống gieo sạ giảm từ 30-50%.
Phân bón hóa học giảm từ 20-30%.
Nước tưới giảm từ 20-40%.
Năng suất tăng từ 5-12%.
Lợi nhuận tăng từ 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ.
Lượng phát thải giảm khoảng 3-4 tấn CO₂e/ha/vụ.

×