Đế quốc 50 triệu dân, thành cao tường dày vẫn bị vó ngựa Mông Cổ nghiền nát: Bí mật nằm ở thứ mà quân Kim không có

Đế quốc 50 triệu dân, thành cao tường dày vẫn bị vó ngựa Mông Cổ nghiền nát: Bí mật nằm ở thứ mà quân Kim không có

Đầu thế kỷ XIII, ở phía bắc Trung Hoa tồn tại một đế quốc tưởng như không thể bị đánh bại. Đó là nhà Kim, triều đại do người Nữ Chân lập nên, từng từ vùng rừng núi Mãn Châu tràn xuống phương Nam, đánh bại nhà Liêu rồi buộc nhà Bắc Tống phải nhường phần lớn miền Bắc Trung Quốc. Người Nữ Chân từng là những chiến binh cưỡi ngựa, săn bắn và sống giữa thảo nguyên, nhưng sau gần một thế kỷ ngồi trên ngai vàng, họ đã trở thành chủ nhân của một đế quốc giàu có với thành trì kiên cố, kho lương khổng lồ, bộ máy quan liêu phức tạp và những đạo quân đông đảo.

Trớ trêu thay, chính lịch sử ấy lại chuẩn bị cho nhà Kim một bài học cay đắng nhất: những người từng từ phương Bắc cưỡi ngựa xuống chinh phục người khác cuối cùng lại bị một dân tộc du mục phương Bắc khác dùng chính thứ vũ khí mà họ từng sở hữu để nghiền nát. Đó là người Mông Cổ của Thành Cát Tư Hãn.

Tư liệu truyền thống thường mô tả nhà Kim đầu thế kỷ XIII như một đế quốc có dân số lên tới hàng chục triệu người (khoảng 50 triệu người) và có thể huy động hàng trăm nghìn, thậm chí gần một triệu quân. Tuy nhiên, các con số này cần được nhìn nhận thận trọng, bởi sử liệu thời trung cổ thường có xu hướng phóng đại quy mô quân đội. Một số nghiên cứu hiện đại cho rằng lực lượng thực tế tham chiến tại Dã Hồ Lĩnh nhỏ hơn rất nhiều so với những con số khổng lồ được ghi trong sử sách.

Nhưng điều đó không làm giảm sự đáng sợ của thất bại. Bởi vấn đề quyết định không nằm ở việc bên nào có nhiều người hơn, mà nằm ở việc bên nào có thể đưa quân đến chiến trường nhanh hơn, duy trì họ lâu hơn và khiến đối phương không kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Đây chính là bí mật lớn nhất phía sau sức mạnh của quân Mông Cổ.

Một đội quân nông nghiệp thường bị trói chặt vào lương thực. Hàng vạn binh sĩ cần lương thực, nước uống, gia súc, xe vận tải và kho tiếp tế. Muốn tiến thêm một đoạn đường, phải kéo theo cả một hệ thống hậu cần phía sau. Quân càng đông thì gánh nặng càng lớn. Một đạo quân có thể rất mạnh khi đứng trước thành trì, nhưng nếu kho lương bị cắt, nó lập tức trở thành một đám đông khổng lồ đang đói.

Người Mông Cổ thì khác.

Mỗi chiến binh thường có nhiều ngựa thay phiên nhau cưỡi, phổ biến khoảng ba đến năm con. Ngựa không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn là một phần của hệ thống hậu cần. Sữa ngựa, các sản phẩm từ sữa, thịt khô và những loại thực phẩm có thể bảo quản lâu giúp kỵ binh duy trì khả năng hành quân với tốc độ mà những đạo quân phụ thuộc vào xe lương khó có thể theo kịp. Một số ghi chép còn mô tả việc trong tình thế thiếu nước hoặc thiếu thực phẩm, chiến binh Mông Cổ có thể lấy một lượng máu nhỏ từ tĩnh mạch trên cổ ngựa để uống mà không cần giết con vật.

Điều đáng sợ nằm ở chỗ: nguồn sống của họ biết chạy.

Quân Mông Cổ có thể mang theo một “kho lương” sống gồm đàn ngựa và gia súc, thay vì phải phụ thuộc hoàn toàn vào những đoàn xe kéo dài hàng chục cây số. Thịt khô và các sản phẩm từ sữa có trọng lượng nhẹ, trong khi ngựa liên tục di chuyển cùng quân đội. Các nghiên cứu về quân đội Mông Cổ nhấn mạnh rằng chính khả năng cơ động và hệ thống ngựa thay phiên đã trở thành một yếu tố quan trọng trong chiến thuật lẫn hậu cần của họ.

Nhưng đó mới chỉ là một nửa câu chuyện.

Năm 1206, Thiết Mộc Chân thống nhất các bộ lạc Mông Cổ và được tôn làm Thành Cát Tư Hãn. Ông nhanh chóng biến một liên minh bộ lạc thành một cỗ máy chiến tranh có tổ chức chặt chẽ. Sau khi củng cố hậu phương và tiến hành các chiến dịch ở Tây Hạ, ông bắt đầu hướng ánh mắt về phía nhà Kim.

Năm 1211, cuộc chiến lớn giữa Mông Cổ và nhà Kim chính thức bùng nổ.

Quân Kim có lợi thế rõ ràng về thành trì và dân số, đồng thời sở hữu hệ thống phòng thủ phía bắc được xây dựng qua nhiều giai đoạn. Nhưng Thành Cát Tư Hãn không lựa chọn cách đâm đầu vào nơi đối phương mạnh nhất. Ông sử dụng tốc độ, khả năng chia quân, đánh vòng và khai thác những điểm yếu trong hệ thống phòng thủ của đối phương.

Một trong những trận đánh mang tính bước ngoặt diễn ra tại Dã Hồ Lĩnh, vùng núi phía tây bắc khu vực Bắc Kinh ngày nay.

Tại đây, quân Kim tập trung một lực lượng rất lớn để chặn đường tiến của Mông Cổ. Theo một số sử liệu, con số lên tới hàng trăm nghìn người, thế nhưng, quân Kim đã chịu một thất bại thảm khốc. Điều đáng nói là Thành Cát Tư Hãn không cần phải dùng một trận quyết chiến kiểu “lấy thịt đè người”.

Kỵ binh Mông Cổ liên tục di chuyển, bắn cung từ trên lưng ngựa, giả vờ rút lui rồi bất ngờ quay lại tấn công. Những đội hình bộ binh và kỵ binh nặng nề của quân Kim bị kéo giãn, mất khả năng phối hợp. Khi một điểm yếu xuất hiện, kỵ binh Mông Cổ lập tức xuyên vào.

Đó là lúc một đạo quân đông người trở thành điểm yếu của chính nó.

Một người lính Kim có thể rất dũng cảm. Mười nghìn người lính Kim cũng có thể chiến đấu quyết liệt. Nhưng nếu mệnh lệnh truyền xuống chậm, đội hình bị kéo giãn, các đơn vị không biết bên cạnh mình đang xảy ra chuyện gì, thì con số khổng lồ trên giấy không còn nhiều ý nghĩa.

Sau Dã Hồ Lĩnh, cán cân quyền lực ở miền Bắc Trung Quốc thay đổi căn bản. Quân Mông Cổ tiếp tục tiến sâu vào lãnh thổ nhà Kim, tàn phá nhiều khu vực và gây sức ép khủng khiếp lên triều đình.

Năm 1215, Trung Đô, tức khu vực Bắc Kinh ngày nay, rơi vào tay quân Mông Cổ sau một chiến dịch kéo dài. Triều đình Kim buộc phải rút về phía nam và chuyển trung tâm quyền lực về Khai Phong.

Đến đây, một nghịch lý lịch sử bắt đầu hiện ra.

Nhà Kim không phải một quốc gia yếu. Họ có tiền, có người, có thành, có kho lương, có kỹ thuật quân sự và có một bộ máy cai trị khổng lồ. Nhưng tất cả những thứ ấy không thể cứu họ khỏi một đối thủ có khả năng biến không gian thành vũ khí.

Một đội quân Mông Cổ có thể xuất hiện ở nơi đối phương không nghĩ tới, đánh nhanh rồi biến mất, sau đó xuất hiện ở một hướng khác. Khi quân Kim còn đang điều động lương thảo, quân Mông Cổ đã vượt qua hàng trăm dặm. Khi quân Kim tập trung được lực lượng, đối phương có thể đã đổi hướng.

Tường thành vì thế không còn là chiếc khiên tuyệt đối.

Thành Cát Tư Hãn thậm chí còn nhanh chóng học cách biến chính kỹ thuật của các nền văn minh định cư thành vũ khí chống lại họ. Người Mông Cổ sử dụng các kỹ sư và thợ thủ công bị bắt để chế tạo máy công thành, biến những thành tựu kỹ thuật của các quốc gia bị chinh phục thành công cụ phá thành. Đây là một trong những lý do đế quốc Mông Cổ không chỉ là một đội quân cưỡi ngựa bắn cung, mà dần trở thành một lực lượng có khả năng tiến hành cả chiến tranh công thành quy mô lớn.

Nhà Kim cũng không sụp đổ ngay sau thất bại năm 1211. Triều đại này còn tồn tại hơn hai thập kỷ nữa. Sau khi Thành Cát Tư Hãn qua đời, các cuộc chiến tiếp tục dưới những người kế vị. Nhà Kim từng cố gắng chống đỡ, đồng thời phải đối phó với cả Nam Tống và những biến động nội bộ.

Nhưng vết thương năm 1211 không bao giờ thực sự lành.

Năm 1234, sau những chiến dịch cuối cùng, nhà Kim bị tiêu diệt. Vị hoàng đế cuối cùng là Kim Ai Tông không muốn rơi vào tay quân Mông Cổ, cuối cùng tự sát, còn triều đại do người Nữ Chân dựng lên từ năm 1115 chính thức kết thúc.

Điều khiến câu chuyện này trở nên cay đắng chính là lịch sử đã từng cho người Nữ Chân đứng ở phía bên kia của lưỡi kiếm.

Ngày trước, chính họ từng là những kỵ sĩ phương Bắc, từng dùng tốc độ và sức mạnh quân sự để đánh bại nhà Liêu, tiến xuống miền Bắc Trung Quốc và chiếm lấy những vùng đất giàu có. Nhưng sau khi trở thành chủ nhân của một đế quốc nông nghiệp, họ dần thích nghi với cuộc sống của một triều đình định cư.

Ngựa vẫn còn, quân đội vẫn còn, thành trì vẫn còn, nhưng xã hội đã thay đổi.

Và rồi một dân tộc du mục khác xuất hiện.

Đó chính là trò đùa tàn nhẫn nhất của lịch sử: kẻ chinh phục ngày hôm qua có thể trở thành người bị chinh phục ngày mai.

Nhưng nếu chỉ kết luận rằng nhà Kim “ăn no, mặc đẹp rồi trở nên yếu đuối” thì vẫn quá đơn giản. Sự sụp đổ của nhà Kim là kết quả của nhiều yếu tố: những vấn đề trong quản trị, sự thay đổi cán cân quyền lực ở thảo nguyên, sai lầm chiến lược, áp lực từ nhiều phía và đặc biệt là sự xuất hiện của một đối thủ quân sự có khả năng tổ chức vượt trội.

Quân Mông Cổ cũng không phải những kẻ “không cần hậu cần”. Họ vẫn cần nước, cỏ cho ngựa, gia súc, tên, vũ khí và các đoàn vận tải cho những chiến dịch lớn. Điểm khác biệt là họ xây dựng một hệ thống hậu cần phù hợp với chiến tranh cơ động, trong đó ngựa trở thành trung tâm của cả chiến đấu lẫn sinh tồn.

Vì vậy, câu chuyện về nhà Kim không đơn giản là chuyện “một triệu quân đầu hàng hai vạn kỵ binh”, càng không nên hiểu theo nghĩa đen rằng một đế quốc đông dân bị đánh bại chỉ vì binh sĩ Mông Cổ ăn thịt và uống máu ngựa. Những con số khổng lồ trong các nguồn cổ cần được kiểm chứng, còn chiến thắng của Mông Cổ phải được nhìn từ tổng thể: tốc độ, tổ chức, tình báo, chiến thuật, khả năng cơ động, hậu cần và khả năng thích nghi.

Dẫu vậy, có một bài học mà câu chuyện ấy vẫn để lại nguyên vẹn sau hơn tám thế kỷ.

Một đế quốc có thể xây những bức tường cao đến mức tưởng rằng không ai vượt qua được. Có thể chất đầy kho lương, tuyển hàng trăm nghìn binh sĩ, dựng nên một bộ máy quan liêu khổng lồ và tin rằng sức mạnh của mình là vĩnh viễn.

Nhưng nếu đối thủ có thể lựa chọn thời điểm, địa điểm và tốc độ của cuộc chiến, thì những bức tường đôi khi chỉ trở thành nơi người ta đứng nhìn chiến tranh đi vòng qua.

Nhà Kim từng từ rừng sâu Mãn Châu cưỡi ngựa xuống chiếm miền Bắc Trung Quốc. Một thế kỷ sau, đến lượt họ phải nhìn những kỵ sĩ từ thảo nguyên phương Bắc tràn xuống.

Và đó có lẽ mới là bí mật đáng sợ nhất của lịch sử: đế quốc thường không chết vào ngày bức tường cuối cùng bị phá. Nó bắt đầu chết từ lúc những người bên trong bức tường tin rằng bức tường ấy đủ sức bảo vệ họ mãi mãi.

×