Đề thi Văn tốt nghiệp THPT 2026: Một Steve Jobs được tạo ra không chỉ bằng trí thông minh

Có thể không ít thí sinh sẽ nhắc đến sự chăm chỉ, tinh thần học tập, đam mê sáng tạo hay khát vọng cống hiến. Đó đều là những yếu tố quan trọng. Nhưng khi đọc đề bài ấy, tôi lại nghĩ đến một câu hỏi khác: liệu Steve Jobs có thực sự được tạo ra chỉ bằng nỗ lực của một cá nhân? Có lẽ là không!

Trong ký ức của nhiều người, Steve Jobs là biểu tượng của thiên tài đổi mới sáng tạo. Nhưng lịch sử Apple cho thấy câu chuyện phức tạp hơn thế. Steve Jobs không phải kỹ sư xuất sắc nhất trong những ngày đầu của Apple. Người thiết kế và chế tạo những chiếc máy tính đầu tiên là Steve Wozniak. Nếu không có Wozniak, có thể đã không có Apple như chúng ta biết hôm nay. Nhưng nếu không có Jobs, những sản phẩm ấy cũng có thể chỉ dừng lại ở một dự án kỹ thuật dành cho những người đam mê công nghệ.

Apple thành công vì những con người khác nhau đã gặp được nhau đúng thời điểm. Điều đó khiến tôi nghĩ rằng có lẽ câu hỏi quan trọng không phải là làm thế nào để tạo ra một Steve Jobs Việt Nam. Câu hỏi quan trọng hơn là làm thế nào để những người như Steve Jobs, Steve Wozniak, nhà đầu tư, trường đại học, doanh nghiệp và thị trường có cơ hội gặp được nhau trong cùng một hệ sinh thái.

Chúng ta thường có xu hướng lý giải thành công bằng tài năng cá nhân. Điều đó dễ hiểu vì những câu chuyện về thiên tài luôn hấp dẫn. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, rất ít đổi mới lớn trong lịch sử là sản phẩm của một cá nhân đơn độc.

Thung lũng Silicon không nổi tiếng chỉ vì Steve Jobs hay Elon Musk. Nơi đó còn có các trường đại học nghiên cứu hàng đầu, các quỹ đầu tư mạo hiểm, những doanh nghiệp sẵn sàng thử nghiệm cái mới và một môi trường pháp lý đủ linh hoạt để chấp nhận rủi ro. Một ý tưởng tốt có thể tìm được người đồng hành. Một công nghệ mới có thể tìm được vốn đầu tư. Một dự án thất bại vẫn có cơ hội được làm lại từ đầu. Đó là điều mà tài năng cá nhân không thể tự tạo ra.

Người Việt Nam không thiếu người giỏi. Nhiều năm qua, học sinh Việt Nam liên tục đạt thành tích cao trong các kỳ thi quốc tế. Các trường đại học hàng đầu thế giới cũng không thiếu sinh viên, nhà nghiên cứu hay giảng viên người Việt. Nhiều kỹ sư Việt Nam đang làm việc tại những tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới. Nếu chỉ xét về trí tuệ hay năng lực học tập, rất khó nói rằng Việt Nam thiếu những người có khả năng trở thành các nhà sáng tạo xuất sắc.

Tuy nhiên, trí thông minh chưa phải là tất cả. Một người có thể học rất giỏi, nhưng những gì họ nhìn thấy về thế giới mới quyết định họ dám mơ đến đâu. Một học sinh ở thành phố lớn hôm nay có thể tiếp cận trí tuệ nhân tạo, các khóa học trực tuyến, câu chuyện khởi nghiệp hay những tấm gương công nghệ toàn cầu chỉ bằng một chiếc điện thoại thông minh. Trong khi đó, nhiều học sinh ở vùng sâu, vùng xa vẫn còn thiếu điều kiện tiếp cận những cơ hội tương tự.

Không phải mọi người trẻ đều được nuôi dưỡng trong cùng một môi trường, đọc cùng những cuốn sách hay gặp cùng những con người truyền cảm hứng. Một Steve Jobs không được tạo ra chỉ bằng trí thông minh. Ông còn được nuôi dưỡng bởi môi trường sống, những trải nghiệm tích lũy, những người đồng hành và những cơ hội được tiếp cận từ rất sớm.

Nhìn từ góc độ đó, tranh luận về việc lứa học sinh thi tốt nghiệp THPT năm nay (Steve Jobs mất khi họ 3 tuổi) có biết Steve Jobs là ai hay không có lẽ chưa phải điều quan trọng nhất. Điều đáng quan tâm hơn là mọi học sinh Việt Nam có cơ hội để biết đến những người như Steve Jobs hay không. Bởi muốn có những người tạo ra thay đổi lớn cho xã hội, trước hết phải cho họ cơ hội nhìn thấy thế giới rộng lớn hơn những gì đang hiện diện quanh mình.

Nhưng ngay cả khi có tri thức, cảm hứng và khát vọng, một người trẻ vẫn khó tạo ra đột phá nếu thiếu môi trường để biến ý tưởng thành hiện thực. Một người có ý tưởng tốt cần môi trường để thử nghiệm ý tưởng đó. Một nhà khoa học cần phòng thí nghiệm và nguồn lực nghiên cứu. Một startup cần vốn, thị trường và những người chấp nhận đồng hành cùng rủi ro. Một doanh nhân cần cơ hội tiếp cận khách hàng và cạnh tranh công bằng. Nói cách khác, đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện của cá nhân. Đó là câu chuyện của hệ sinh thái.

Nhìn vào câu chuyện VinFast và Green SM những năm gần đây có thể thấy rõ điều đó. Thành công của một chiếc xe điện hay một hãng taxi điện không đến từ ý tưởng của một cá nhân duy nhất, dù vai trò của người lãnh đạo rất quan trọng. Đằng sau đó là nguồn vốn, đội ngũ kỹ sư, chuyên gia công nghệ, hệ thống sản xuất, hạ tầng trạm sạc, đối tác cung ứng và cả những người tiêu dùng sẵn sàng trải nghiệm một mô hình mới. Điều đáng chú ý không chỉ là Việt Nam đã sản xuất được xe điện hay xây dựng được một thương hiệu vận tải xanh, mà là khả năng kết nối nhiều nguồn lực khác nhau thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Ở quy mô nhỏ hơn, Nguyễn Hà Đông từng khiến cả thế giới biết đến Flappy Bird chỉ với một trò chơi đơn giản được phát triển bởi một cá nhân. Hai câu chuyện rất khác nhau nhưng cùng cho thấy người Việt hoàn toàn có khả năng tạo ra những sản phẩm gây tiếng vang. Điều đáng suy nghĩ hơn là vì sao những câu chuyện như vậy vẫn thường được nhắc đến như những trường hợp đặc biệt thay vì trở thành điều bình thường hơn trong đời sống kinh tế và công nghệ của đất nước.

Có lẽ một phần câu trả lời nằm ở cách chúng ta nhìn nhận sự khác biệt và thất bại. Chúng ta ngưỡng mộ những người thay đổi thế giới, nhưng đôi khi lại chưa thật sự thoải mái với những người khác biệt. Chúng ta ca ngợi các doanh nhân thành công, nhưng không phải lúc nào cũng bao dung với những người thất bại trên con đường khởi nghiệp. Chúng ta nói nhiều về đổi mới sáng tạo, nhưng trong không ít trường hợp vẫn ưu tiên sự an toàn và ổn định hơn là thử nghiệm.

Trong khi đó, đổi mới sáng tạo luôn đi kèm rủi ro. Không có con đường nào từ ý tưởng đến thành công mà không có thất bại. Nếu xã hội chỉ tôn vinh những người chiến thắng mà không chấp nhận những lần thử sai, sẽ rất ít người dám bước ra khỏi vùng an toàn.

Có lẽ vì vậy, mục tiêu của Việt Nam không nên là tạo ra một Steve Jobs thứ hai. Steve Jobs chỉ có một. Điều quan trọng hơn là xây dựng một môi trường nơi những người trẻ được tiếp cận với tri thức mới, được quyền tò mò, được quyền khác biệt, được quyền thất bại và có cơ hội tìm thấy những người đồng hành phù hợp.

Khi đó, chúng ta sẽ không còn phải đặt câu hỏi làm thế nào để có một Steve Jobs Việt Nam. Bởi những người có thể tạo ra những thay đổi lớn cho đất nước và thế giới sẽ được nhớ đến bằng chính tên của họ.

×