Đến ngôi làng ở ngoại thành Hà Nội, giải mã bí mật bên trong những chú chuồn chuồn bằng tre biết "bay"

Tháng tư, trong tiết trời oi ả của những ngày chuyển mùa, chúng tôi tìm đến gia đình nghệ nhân Nguyễn Thị Xoan (xã Tây Phương, Hà Nội) - một trong số ít những hộ gia đình vẫn còn giữ được niềm đam mê với nghề làm chuồn chuồn tre.

Bà Xoan ở làng Thạch Xá - nơi những cánh chuồn chuồn tre mộc mạc được tạo nên bằng tất cả sự khéo léo và tâm huyết.

Ngay từ đầu làng chúng tôi đã nghe thấy tiếng mài, tiếng dũa xì xèo quen thuộc vang lên.

Ngôi nhà của gia đình nghệ nhân nằm trong một con ngách nhỏ. Ngay khi đặt chân đến, tôi đã bắt gặp khung cảnh mọi người đang miệt mài làm việc, ai cũng chăm chú vào công việc của mình, tạo nên không khí bình dị và thân quen.

Tiến sâu vào gian nhà chính, trước mắt chúng to là những chú chuồn chuồn tre đủ màu sắc được xếp ngay ngắn trên giá. Ngồi trò chuyện với nghệ nhân Nguyễn Thị Xoan, bà Xoan kể cho chúng tôi nghe về các công đoạn để làm nên một chú chuồn chuồn tre hoàn chỉnh đến tay người mua.

Khi được trực tiếp chứng kiến từng bước cô làm, mới hiểu rằng để tạo nên một sản phẩm cân bằng được trên tay không hề đơn giản, mà đòi hỏi nhiều công sức và sự kiên nhẫn của người nghệ nhân.

Theo cô Xoan, ngay từ khâu chọn nguyên liệu thô đã đòi hỏi sự kỹ lưỡng. Tre dùng để làm chuồn chuồn phải là tre không quá non cũng không quá già để đảm bảo độ dẻo và chắc.

Cô cũng cho biết mỗi thời điểm trong năm, chất lượng tre lại khác nhau, trong đó khoảng tháng 8 đến tháng 9 là lúc tre đạt độ đẹp nhất.

Tre sau khi mang về sẽ được xử lý qua nhiều bước: cạo bỏ lớp vỏ xanh bên ngoài, đem phơi nắng cho thật khô rồi mới chẻ nhỏ thành từng thanh. Từ những thanh tre ấy, người thợ tiếp tục gọt, dũa để tạo thành từng bộ phận như thân, cánh.

Phần tre non thường được chọn làm thân, còn phần già hơn sẽ dùng để làm cánh nhằm đảm bảo độ cân bằng.

Cô Xoan chia sẻ, để một chú chuồn chuồn có thể đứng vững trên đầu ngón tay, mọi chi tiết đều phải được tính toán rất chuẩn. Đặc biệt, phần mỏ đóng vai trò quan trọng nhất vì đây là điểm giữ thăng bằng.

Mỏ chuồn chuồn được uốn cong bằng thanh sắt nung nóng, sau đó các bộ phận khác mới được lắp ghép lại để hoàn thiện sản phẩm.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Xoan cho biết: "Công đoạn khó nhất là khi gắn cánh vào thân, làm sao để chú chuồn chuồn có thể giữ được thăng bằng và đứng vững. Các chi tiết phải được cân chỉnh thật chuẩn, lực hai bên phải hài hòa thì sản phẩm mới có thể đậu chắc chắn".

Vừa trò chuyện với tôi nhưng đôi tay cô vẫn thoăn thoắt gắn từng chiếc cánh vào thân, nhẹ nhàng điều chỉnh để mỗi chú chuồn chuồn đạt được độ cân bằng hoàn hảo, như thể mọi thao tác đã trở thành một thói quen thuần thục theo năm tháng.

Khi phần tạo dáng đã hoàn tất, chú chuồn chuồn tre sẽ được tô điểm bằng những màu sắc sặc sỡ theo mong muốn của khách hàng. Tuy nhiên, công đoạn này mất khá nhiều thời gian vì phải chờ từng lớp sơn dầu khô hẳn.

Việc sơn màu đòi hỏi người thợ phải thật khéo léo và cẩn thận. Lớp sơn cần được phủ vừa tay, không quá dày để tránh làm ảnh hưởng đến khả năng giữ thăng bằng của chuồn chuồn.

Hơn 20 năm gắn bó với nghề bằng tất cả sự tâm huyết và trách nhiệm, những sản phẩm chuồn chuồn tre của gia đình nghệ nhân Nguyễn Thị Xoan đã dần khẳng định được thương hiệu của riêng mình.

Tiếng lành lan xa, khách hàng tìm đến ngày một nhiều, không chỉ trong nước mà còn mở rộng ra thị trường quốc tế. Những năm gần đây, số lượng đơn hàng tăng lên đáng kể, trong đó có cả những đơn xuất khẩu ra nước ngoài.

Với gia đình cô, đó không chỉ là niềm vui mà còn là nguồn động lực để tiếp tục gìn giữ và theo đuổi nghề truyền thống.

"Vào những thời điểm cao điểm, gia đình tôi có thể nhận được những đơn hàng lên tới hàng trăm sản phẩm. Để kịp tiến độ giao cho khách hàng, công nhân trong xưởng thường phải làm việc liên tục từ sáng sớm đến tận khuya", cô Xoan kể lại, ánh mắt ánh lên niềm tự hào.

Thông thường, giá của những sản phẩm bán theo lô sẽ có giá giao động khoảng 7.000 - 8.000 đồng/con. Với những mẫu được đặt riêng theo yêu cầu, tùy kích thước và độ cầu kỳ, giá sẽ cao hơn thường từ 10.000 đồng trở lên. Ngoài chuồn chuồn tre, gia đình cô còn làm thêm nhiều sản phẩm khác như rùa, bướm, chim… nhằm đa dạng mẫu mã, đáp ứng thị hiếu ngày càng phong phú của khách hàng.

Cô Xoan cho biết, khi đến tham quan xưởng, du khách còn có cơ hội tự tay trải nghiệm tô màu chuồn chuồn tre. Mọi người có thể lựa chọn tô trên những mẫu mộc chưa lên màu hoặc trang trí lại trên những sản phẩm đã được sơn sẵn.

"Vào những dịp cuối tuần, xưởng của gia đình tôi thường đón khá đông du khách đến tham quan và trải nghiệm các công đoạn làm nên một chú chuồn chuồn tre. Nhiều gia đình còn đưa con nhỏ tới để các con có cơ hội tự tay làm sản phẩm, vừa học hỏi vừa có thêm những trải nghiệm thú vị thay vì dành quá nhiều thời gian cho các thiết bị điện tử", nghệ nhân Nguyễn Thị Xoan tự hào kể.

Lần đầu tiên được trải nghiệm làm chuồn chuồn tre, chị Bùi Phương (Cầu Giấy, Hà Nội) không giấu được sự thích thú. Chị chia sẻ: "Ban đầu tôi nghĩ làm chuồn chuồn tre đơn giản, nhưng khi tự tay tham gia vào làm từng công đoạn mới thấy mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mẩn và kiên nhẫn".

Tự tay hoàn thiện một sản phẩm nhỏ xinh mang về khiến chị cảm thấy rất vui và ý nghĩa, như được sống lại những ký ức tuổi thơ mộc mạc, thân quen.

Nhờ những nỗ lực bền bỉ của người dân Thạch Xá trong việc gìn giữ và phát huy nghề truyền thống, những chú chuồn chuồn tre không chỉ dừng lại ở một món đồ chơi dân dã mà còn tiếp tục vươn xa, mang theo nét đẹp văn hóa Việt đến nhiều miền đất mới.

×