Đền thờ Imam Reza - nơi chôn cất thi hài đại giáo chủ Ali Khamenei, rộng gần 60 ha, có gì đặc biệt?

Theo hãng tin AFP, rạng sáng 10/7 (giờ địa phương), linh cữu của cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei được phủ quốc kỳ Iran và đưa vào đền thờ Imam Reza ở quê nhà Mashhad, miền đông bắc Iran, trong bầu không khí trang nghiêm khi hàng vạn người tập trung bên ngoài để chờ đợi và lắng nghe, thực hiện các nghi thức cầu nguyện.

Đài Phát thanh và Truyền hình Cộng hòa Hồi giáo Iran (IRIB) cho biết: “Thi hài của vị lãnh tụ được xem là tử vì đạo của Cách mạng Hồi giáo đã được an táng tại khu tưởng niệm thuộc đền thờ Imam Reza”.

Đền thờ Imam Reza – Thánh địa tạo nên bản sắc của Mashhad

Lịch sử của đền thờ Imam Reza bắt đầu từ năm 818, khi Imam Reza – vị Imam thứ 8 của hệ phái Shiite Twelver qua đời tại vùng Tus cổ thuộc đông bắc Iran ngày nay. Ông được an táng tại đây, và khu lăng mộ ban đầu chỉ là một công trình nhỏ nằm giữa vùng đất khi đó còn thưa dân cư.

Theo thời gian, nơi an táng Imam Reza nhanh chóng trở thành trung tâm tín ngưỡng quan trọng của người Shiite. Người hành hương từ khắp Iran và các vùng lân cận bắt đầu đổ về viếng mộ, khiến khu dân cư xung quanh phát triển mạnh. Chính từ quá trình đó, thành phố Mashhad dần hình thành và mở rộng, trở thành một trong những đô thị lớn nhất Iran với dân số hơn 3,5 triệu người. UNESCO đánh giá rằng sự hiện diện của thánh tích này đã định hình toàn bộ quá trình phát triển đô thị của Mashhad trong hơn 1.200 năm.

Đối với người Shiite, Imam Reza có vị trí đặc biệt bởi ông là Imam duy nhất được an táng trên lãnh thổ Iran, trong khi lăng mộ của 11 vị Imam còn lại nằm ở Iraq và Ả Rập Xê Út. Hằng năm, hơn 25 triệu tín đồ từ Iran, Iraq, Pakistan, Afghanistan, Lebanon và nhiều quốc gia khác đổ về Mashhad để cầu nguyện, thực hiện các nghi lễ Razavi và tham gia hoạt động từ thiện. Người hành hương thường thực hiện nghi thức chào đền, đi vòng quanh khu thánh tích, đọc kinh cầu nguyện và tham gia các bữa ăn từ thiện do quỹ Astan Quds Razavi tổ chức.

Ảnh hưởng của đền thòw Imam Reza đối với đời sống đô thị cũng rất sâu rộng. Nhiều tuyến đường, quảng trường, khách sạn và khu thương mại của Mashhad được phát triển nhằm phục vụ người hành hương. Ngành du lịch tôn giáo trở thành một trong những động lực kinh tế quan trọng của thành phố, tạo việc làm cho hàng trăm nghìn người trong các lĩnh vực lưu trú, vận tải, dịch vụ và thương mại.

Kiệt tác kiến trúc của Imam Reza rộng gần 60 ha qua nhiều triều đại

Điểm khiến Imam Reza khác biệt so với nhiều thánh địa Hồi giáo khác là quy mô đồ sộ và sự kết hợp của nhiều phong cách kiến trúc qua các thời kỳ. Theo tài liệu của UNESCO, phần công trình chính của đền có diện tích khoảng 267.079 m², trong khi bảy sân lớn bao quanh chiếm thêm khoảng 331.578 m². Tổng diện tích xây dựng đạt gần 598.657 m², tương đương gần 60 ha.

Imam Reza là kết quả của quá trình mở rộng liên tục qua nhiều triều đại: Abbasid, Timurid, Safavid, Qajar và thời Cộng hòa Hồi giáo Iran. Mỗi giai đoạn đều để lại dấu ấn riêng trong kiến trúc và trang trí của quần thể.

Biểu tượng nổi bật nhất của đền Imam Reza là mái vòm vàng nằm phía trên phần mộ của Imam Reza. Mái vòm được hoàn thiện và mạ vàng dưới thời Safavid, trở thành hình ảnh nhận diện của Mashhad. Đây là mái vòm hai lớp với các đường gờ trang trí Muqarnas bên dưới, có chiều cao khoảng 31,2 m tính từ mặt đất đến đỉnh. Bao quanh mái vòm là hệ thống 12–14 tháp minaret, các hành lang, cổng vòm iwan và những bức tường phủ kín gạch men xanh ngọc cùng thư pháp Quran tinh xảo. Đặc biệt, phần bệ đỡ mái vòm còn sử dụng các viên gạch Sanjari hình bát giác có niên đại từ thời Seljuk, cho thấy giá trị lịch sử lâu đời của công trình.

Nội thất đền nổi tiếng với nghệ thuật gương ghép, khảm gạch, chạm thạch cao và các dòng thư pháp tôn giáo được thực hiện qua nhiều thế kỷ. Ánh sáng phản chiếu trên hàng triệu mảnh gương nhỏ tạo nên hiệu ứng lấp lánh đặc trưng của nghệ thuật trang trí Iran.

Một trong những công trình giá trị nhất trong quần thể Imam Reza là Goharshad Mosque, được xây dựng năm 1418 dưới triều đại Timurid. Ban đầu đây là một thánh đường Hồi giáo độc lập, được xây bằng gạch và vữa theo phong cách kiến trúc Ba Tư thế kỷ XV, trước khi trở thành một phần của quần thể đền thờ Imam Reza ngày nay.

Goharshad nổi bật nhờ quy mô đồ sộ, tuổi đời hơn 600 năm cùng hệ thống trang trí gạch men xanh ngọc và các họa tiết Hồi giáo tinh xảo. Công trình được xem là một trong những kiệt tác của kiến trúc Hồi giáo Iran, với sân rộng, mái vòm lớn và các cổng iwan mang đậm dấu ấn nghệ thuật Timurid.

Đặc biệt, trên mép lối vào hành lang chính vẫn còn lưu giữ một dòng chữ khắc cổ do nhà thư pháp nổi tiếng Baysunghur Mirza thực hiện, được xem là một trong những tác phẩm thư pháp giá trị nhất còn tồn tại trong quần thể Imam Reza.

Imam Reza còn là trung tâm văn hóa, học thuật quy mô lớn

Không chỉ là thánh địa hành hương của người Shiite, quần thể Imam Reza còn được xem là một trong những trung tâm văn hóa và học thuật quan trọng nhất của Iran. Trong khuôn viên đền có hệ thống thư viện, bảo tàng, trường thần học và đại học Hồi giáo hoạt động dưới sự quản lý của Astan Quds Razavi.

Nổi bật nhất là Thư viện Trung tâm Astan Quds Razavi, một trong những thư viện lâu đời nhất của thế giới Hồi giáo. Thư viện hiện lưu giữ khoảng 1 triệu đầu sách, hơn 242.000 bản thảo viết tay và khoảng 94.000 bản kinh Qur’an chép tay, cùng hàng triệu tài liệu lịch sử và vi phim tư liệu. Đây là nguồn tư liệu quý giá cho các nghiên cứu về Hồi giáo, lịch sử Iran và văn hóa Ba Tư.

Bên cạnh đó, Bảo tàng Trung tâm Astan Quds Razavi, thành lập năm 1937, là một trong những quần thể bảo tàng lớn nhất Iran. Bảo tàng trưng bày kinh Qur’an quý hiếm, bản thảo cổ, tiền xu, thảm Ba Tư, vũ khí nghi lễ, đồ gốm và nhiều hiện vật được các học giả, tín đồ và nhà cai trị hiến tặng trong hơn một thiên niên kỷ.

Quần thể Imam Reza cũng duy trì truyền thống giáo dục tôn giáo lâu đời. Trước đây khu vực này có khoảng 10 trường madrasa, hiện còn 4 trường được bảo tồn hoặc phục dựng, trong đó có Madrasa Pirezad và Madrasa Balasar. Các trường này từng là nơi đào tạo nhiều học giả Hồi giáo nổi tiếng của Iran.

Đặc biệt, Đại học Khoa học Hồi giáo Razavi, thành lập năm 1984, kết hợp mô hình trường dòng Hồi giáo truyền thống với đại học hiện đại. Sinh viên tại đây học các ngành luật Hồi giáo, thần học, nghiên cứu Qur’an, hadith, triết học Hồi giáo cùng một số ngành hiện đại như luật và ngoại ngữ.

Chính sự kết hợp giữa thư viện, bảo tàng, trường thần học và đại học đã khiến Imam Reza vượt ra khỏi vai trò của một đền thờ thông thường để trở thành một trung tâm bảo tồn tri thức, nghiên cứu Hồi giáo và gìn giữ di sản văn hóa Ba Tư có ảnh hưởng sâu rộng trong thế giới Shiite.

×